علامه طباطبایی
چهارشنبه - 2017 اکتبر 18 - 28 محرم 1439 - 26 مهر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 204418
تاریخ انتشار : 18 اسفند 1395 21:33
تعداد مشاهدات : 304

حشر حیوانات از دیدگاه علامه طباطبایی و فخر رازی

حشر حیوانات یکی از مسایل مطرح در بحث معاد است . قران کریم با تشبیه حیوانات به انسان ها ؛ حشر برای آنها ثابت کرده است. از دیدگاه علامه طباطبایی شباهت حیوانات به انسان ها در برخورداری از شعور و گونه ای قدرت تعقل است و دلیل حشر آنها هم احقاق حقوق است .


نویسندهروح الله زینلی

 

چکیده:

حشر حیوانات یکی از مسایل مطرح در بحث معاد است . قران کریم با تشبیه حیوانات به انسان ها ؛ حشربرای آنها ثابت کرده استاز دیدگاه علامه طباطبایی شباهت حیوانات به انسان ها در برخورداری ازشعور و گونه ای قدرت تعقل است و دلیل حشر آنها هم احقاق حقوق است .

فخر رازی به صورت تلویحی این شباهت را پذیرفته است؛ اما در مورد هدف حشر اظهار نظر مشخصینکرده است . اثبات اختیار ؛ تکلیف و حقوق خاص ؛ از جمله پیامد های پذیرش حشر حیوانات است .


طرح مسئله

مسئله حشر حیوانات یکی از مسائل مطرح در بحث معاد استگرچه نمی توان طرح اولی آن را بهبیانات دینی منحصر کرد ؛ اما بی شک بیانات دینی به ویژه قران کریم از جمله نخستین طرح کنندگان آنبه شمار می آیند . آیات قران کریم را در این زمینه می توان به دو دسته کلی تقسیم کرد : آیاتی که باصراحت از حشر غیر انسان ها و از جمله حیوانات سخن گفته اند و آیاتی که به صورت ضمنی در اینباره مطالبی را مطرح کرده اند . این آیات بیشتر در بر دارنده استدلال و ارائه شواهد بر امکان حشر ولوازم و پیامد های آن  می باشند .

در بخش نخست چند آیه را می بایست مورد توجه قرار داد ؛ از جمله : ( و ما دأبة فی الارض و لا طائریطیر یجناحیه الا أمم امثالکم ما فرطنا فی الکتاب من شی ء ثم الی ربهم یحشرون، (انعام/38) و ( و اذاالوحوش حشرت)( تکویر/5)

در بخش دوم نیز چند دسته از آیات زا میتوان برشمرد ، از جمله آیاتی که برای تمام موجودات نوعی ازدرک و شعور را ثابت کرده اند (اسرا/44؛نور/41؛رعد/13؛حشر/1؛جمعه/1و...) و آیاتی که به صورتویژه برای برخی حیوانات گونه ای از شعور را حکایت می کنند.( جاثیه/4؛نحل/89؛نسا/114؛مائده/101و...)

قابل توجه است که در این آیات واژه حشر تنها درباره انسان و حیوانات و نه موجودات دیگر ، به کاررفته است .از میان آیات دسته اول ، آیه نخست در بحث حشر حیوانات از اهمیت بیشتری برخوردار است؛ چرا که همه مفسران متناظر با آن دیدگاه های خود را بیان داشته اند .

در نوشتار حاضر بر اساس این آیه شریفه ، پس از معنا شناسی چند واژه به بیان دیدگاه علامه طباطبایی وفخر رازی در مورد حشر حیوانات ، هدف و پیامد های آن می پردازیم .

الفمعناشناسی واژگان

حشر ، دابّه ، طائر و امت ، از جمله مهم ترین واژگان آیه هستند.

حشر در لغت به معنای جمع شدن و گرد هم آمدن است . 1 گاه با افزودن قیدی به جمع شدن به اجبار معناشده است؛ از این رو راغب در مفردات حشر را به اخراج جمعیت از جایگاهشان معنا نموده 2 و نویسندهالتحقیق نیز بر لحاظ چنین قیدی تصریح کرده است .3

دابّه از ریشه (دبببه معنای آهسته راه رفتن بر روی زمین است و به هر حیوانی که بر روی زمین راهبرود و بجنبد ، اطلاق می شود گرچه در اسب بیشتر به کار می رود .4 طائر از ریشه (طیرگرفته شدهکه به معنای حرکت سریع است و به حیوانی که در آسمان با دو بال پرواز می کند نیز اطلاق می گردد.5

مفسران علت بیان پرواز با دو بال و حرکت بر زمین را نفی شبهه مجاز گویی می دانند .6 از دیدگاهمفسران، دابه موجودات دریایی را هم در بر می گیرد.7امت نیز به معنای جماعتی از انسانهاست که هدفیواحد مانند دین یا سنت و رسمی واحد یا زمان و مکان واحدی باعث اجتماع آنها در کنار هم شده است .8


فخر رازی امت را نیز به صنف هر حیوان معنا کرده است ؛ یعنی هر صنفی از حیوانات یک امت بهشمار می آیند که در واقع معنایی مشابه با آنچه علامه از امت ارائه کرده است می باشد ، با این تفاوت کههدفمندی را در تبیین آن لحاظ نکرده است.9

بتحلیل امکان حشر حیوانات

در این آیه به نکته مهمی اشاره شده است و آن اطلاق امت بر حیوانات و بیان همانندی آنها با انسانهاست .تحلیل این همانندی دیدگاه های مختلفی را بر انگیخته است؛ برای نمونه مرحوم طبرسی این همانندی را بهزندگی اجتماعی انسان ها و حیوانات ربط می دهد.10 شیخ طوسی نیز همانندی را در برخورداری ازاصناف و گروه های مختلف که افراد زیادی را در بر می گیرند می داندوی در بیان این شباهت تآکیددارد که حیوانات همچون انسانها مخلوق و مرزوق خداوند هستند.11 نویسنده البرهان نیز شباهت درمخلوق خداوند بودن را مطرح کرده است12 در تفسیر صافی نیز داشتن اجل های معین ، حالات معلوم،رزق و روزی مشخص و مخلوق بودن به عنوان وجوه  شباهت حیوانات به انسان بیان شده است. 13

علامه طباطبایی با اشاره به برخی از این وجوه و تأکید اجمالی آنها معتقد است که وجه شباهت حیوانات بهانسان ها فراتر از حوزه شباهت های جسمانی و زیستی استوی با توجه دادن به بخش های انتهایی آیهکه به صورت کلی از بازگشت همه به سوی پروردگارشان سخن می گوید، بر آن است که جهت دیگریدر این تشبیه مد نظر بوده است . از دیدگاه وی ملاک حشر در انسان شعور و قدرت اختیار است که باعثمی شود تا او راه صحیح را از ناصحیح باز شناسد و با کمک پیامبران بیرون راه کمال را در پیش  گیرد.

وی از این شعور به فطرت انسانی تعبیر می کند و در توضیح آن می گویداین سنت و شیوه عملی را کهدر جان هر انسانی نهفته است می توان در دو کلمه خلاصه نمود: 1- به عدل و استقامت دعوت کردن، 2-از ظلم و انحراف از حق بر حذر داشتن14

این اندازه از شعور و فهم در تمام انسانها نهاده شده است و آنان جدای از هر باور قومی و عقیدتی ، امورعادلانه را نیکو می شمرند و امور ظالمانه را ناشایست می دانند. 15 علامه با بیان این حقیقت در پی آناست تا برای حیوانات نیز نوعی از شعور باطنی را ثابت کند که بر اساس آن ، حیوان از روی آگاهی واختیار کارهایش را انجام دهد . وی تأکید می کند که با تفکر و مطالعه درباره شئون مختلف حیوانات میتوان دریافت که حیوانات هم مانند انسان از نوعی عقاید فردی و اجتماعی برخوردارند . از دیدگاه علامهاقداماتی را که حیوانات برای حفظ خود انجام می دهند برخاسته از همین عقاید است .

دلیل علامه بر این مطلب رفتارهای مختلف حیوانات استوی بیان می دارد که حیوانات همچون انسان هانیاز های خود را درک می کنند و برای برطرف کردن آنها برنامه ریزی و تلاش می کنندداشتن چنیندرکی و تشخیص شیوه رفع این نیازها بی شک از وجود شعور و عقایدی درونی حکایت می کند کهحیوان بر اساس آنها اقدام به جلب منفعت و دفع ضرر از خود می نماید . نشانه وجود این شعور رفتارهایویژه حیوانات است ؛ برای مثال برخی از حیوانات کار های شگفت آوری در شیوه های تغذیه ، دفاع ،تولید مثل و مانند آن را انجام می دهند که انسان پس از قرن ها به آن دست یافته است یا هنوز به آنهاآگاهی پیدا نکرده است . این همه نشان از وجود قدرت تشخیص در حیوانات داردعلامه یافته های زیستشناسان در مورد زندگی اجتماعی پیچیده برخی از حیوانات ، مانند زنبور و تأکید قرآن کریم 16 بر تفکرو تعمق درباره برخی حیوانات را موید آشکاری بر این دیدگاه می داند .

همچنین تفاوت افراد یک نوع از حیوانات در ویژگی های اخلاقی و رفتاری نشان دهنده میزانبرخورداری متفاوت آنها از شعور و آگاهی نسبت به عدالت و ظلم است ؛ به همین دلیل برخی از حیواناتآرام ترند و عطوفت بیشتری دارند و برخی کمتر ، برخی صمیمی ترند و برخی جنین نیستند و از این قبیلتفاوت ها که در افراد یک نوع قابل مشاهده است.17 در واقع از دیدگاه علامه همه این تفاوت ها به میزانپایبندی حیوانات به داشته های ذاتی آنها از عدالت و ظلم باز می گردد . جالب توجه است که این تفاوت هاهم اختیاری است؛ یعنی حیوانات با اختیار خود پایبندی بیشتر یا کمتری نسبت به این اصول بروز می دهند.اما فخر رازی بر آن است که در این آیه درباره وجه این همانندی مطلبی بیان نشده است.از این رو تاکیدمی کند که این شباهت به گونه ای نیست که حیوان و انسان کاملاً مانند هم شوند که آشکارا گفته اینادرست است . وی در بیان شباهت حیوانات و انسان ها هشت نظریه را برشمرده است که به اختصار بهآنها اشاره می کنیم :

1-               شباهت در خدا شناسی و سپاسگذاری از خداوند (این دیدگاه منسوب به ابن عباس است)

2-               شباهت در زندگی اجتماعی و روابط عاطفی

3-               شباهت در مخلوق ، مرزوق و مربوب خداوند بودن

4-               شباهت در حشر داشتن

5-               شباهت در داشتن سرنوشت معین(سعادت یا شقاوت)  در لوح محفوظ

6-                شباهت در عنایت الهی به آنها

7-               شباهت در خلق و خوی(این دیدگاه را تأویل آیه می داند)18

8-               دیدگاه قائلان به تناسخ19

فخر رازی به ظاهر در این مسئله دیدگاهی را بر نگزیده و اظهار نظر مشخص نکرده است سخنانوی  در این باره نیز چند گونه است . او گاه با صراحت از مکان تعقل ، نطق و تکلیف حیوانات سختمی گوید ؛ برای مثال در ماجرای شنیدن کلام مورچه یا سخن گفتن حضرت سلیمان با مورچه ، چنینرخدادی را بعید نمی شمارد  و تاکید می کند که خداوند قادر است تا در مورچه عقل و نطق را ایجادکند .20

نیز در مورد گفت و گوی هدهد با حضرت سلیمان و تهدید هدهد از سوی ایشان  معتقد است که چنین سخنگفتن جز درمورد کسی که مکلف و دارای عقل است روا نیست ، زیرا عذاب غیر مکلف و غیر عاقلکاری ناصواب است.21

او همچنین در تفسیر تسبیح پرندگان در آیه 19  سوره ص و در پاسخ به کسانی که عدم برخورداریپرندگان از  عقل را دلیل عدم امکان تسبیح گویی زبانی آنها می دانستند می گوید که بعید نیست خداونددرآن پرندگان عقلی را آفریده باشد تا به واسطه آن خداوند را بشناسد و تسبیح گویند.22

از همه این گفته ها می توان دریافت که از دیدگاه فخر رازی حیوانات می توانند عقل داشته باشند ، تسبیحزبانی بگویند و حتی مکلف باشند . اما گاه نیز با همین صراحت از عدم امکان تعقل ، تسبیح زبانی وتکلیف حیوانات سخن گفته است ، برای مثال در تفسیر آیه 41 سوره نور ، 23 به بیان چگونگی تسبیحگویی موجودات و از جمله پرندگان پرداخته استوی تسبیح را به دو گونه تسبیح زبانی و تسبیح وجودیتقسیم می کند ، نوع اول معنای مشهور تسبیح است ، یعنی تنزیه زبانی و کلامی خداوند متعال .

نوع دوم تسبیح ، حکایت گری وجود هر موجود از تنزیه  و پاکی خداوند از نقص ها و صفاتناشایست استوی با توجه به اینکه بسیاری از موجودات از جمله حیوانات زبان نطق و تکلم ندارند ،تسبیح آمده در آیه را به معنای دوم می داند و تاکید می کند که در این صورت تسبیح را به صورت حقیقیبرای همه ی موجودات به کار برده ایم و دچار مجاز گویی نشده ایم.24

وی همچنین در تفسیر بخش دیگری از آیه  ، دیدگاه متکلمان که منکر عقل و نطق داشتن حیوانات هستند و دلیل آنها را به این دیدگاه حکایت دارد.  25

او همچنین ذیل آیه 44 سوره اسرا 26 ، بیان می دارد که حیوانات مکلف نیستند و به همین دلیل تسبیح آنهاهم زبانی نیست.

با این حال از اشارات او می توان تمایل وی نسبت به برخی از این اقوال را اثبات نمود . وی بیان میدارد که وجوه بیان شده در نظریه دوم ، سوم و چهارم به خاطر آشکار بودن نمی تواند دلیل ذکر اینشباهت در آیه شریفه باشند . دیدگاه تناسخیان را نیز به سبب دلائل بطلان تناسخ نادرست می داننداماتاکید خاص بر نظریه نخست را می توان به معنای تمایل بیشتر او نسبت به این دیدگاه دانستبه  همیندلیل می توان گفت که فخر رازی نیز به گونه ای شعور درونی برای حیوانات اعتقاد داشته استهر چنداین شعور درونی به اندازه ای نبوده است که باعث شود تا حیوانات را عاقل و مکلف بدانیم.

بنابراین در این مسئله بین علامه طباطبایی و فخر رازی تفاوت جدی وجود داردعلامه با صراحت ازتعقل ، تسبیح زبانی و تکلیف حیوانات سخن گفته است . البته تعقل و تکلیف و گفتار حیوانات نوعیمخصوص به خود آنهاستو با انسان ها متفاوت استدرحالی که فخر رازی در مواردی و به صورتنقل قول آن هم برای برخی حیوانات این ویژگی ها را پذیرفته است.

علامه تسریح میکند که بین حشر حیوانات و برخورداری آنها از اراده و اختیار ارتباطی مستقیم برقراراست ، در حالی که بیان فخر رازی از چنین صراحتی تهی است.

هدف حشر حیوانات

پرسش مهم دیگری که در این موضوع مطرح است دلیل حشر حیوانات استبه عبارت دیگر هدف ازمحشور شدن حیوانات چیست؟

دو دیدگاه مهم در پاسخ به این پرسش وجود دارد ، دیدگاه نخست بر محور اجرای عدالت و احقاق حقشکل گرفته ، که از سوی معتزله و شیعه پذیرفته شده استمعتزلیان آن را در بحثی با عنوان لزومپرداخت عوض از سوی خداوند مطرح کرده اند 27

و شیعیان هم آن را براساس دادخواهی حیوانات از یکدیگر که از فروعات عدالت خداوند است مطرحکرده اند.28 ، اما دیدگاه دوم حشر حیوانات را از جمله اموری می دانند که نشان دهنده قدرت خداونداستو تاکید می کند که اگر خداوند اراده فرماید که حیوانات را هم محشور کند چنین رخ خواهد دادایندیدگاه به اشاعره منسوب استدلیل اشعریان در این سخن آن است که پذیرش وجوب پرداخت عوض ازسوی خداوند باعث ایجاب و اجبار باری تعالی می شود که به هیچ وجه پذیرفتنی نیست. 29

تبیین دیگری مبتنی بر همین دیدگاه هم ارائه شده استکه براساس آن خداوند در این مورد و موارد همانندبه صورت نمادین سخن گفته استیعنی هدف بیان رعایت نهایت دقت و عدالت در حسابرسی انسانهاست. 30علامه طباطبایی  در این مورد با طرح چند پرسش ، بحثی مبسوط ارائه کرده استنکته کلیدیدیدگاه علامه در این موضوع نیز همانندی حیوان و انسان در حشر است

وی با اشاره به این همانندی تاکید می کند که حیوانات نیز همانند انسان ها محشور می شوند تا براساسکردارشان کیفر یا پاداش ببینند و این را معنای حقیقی حشر می داند. 31

آن گونه که گفته شد علامه براساس آیه مورد بحث شباهت انسان به حیوان را موضوع اصلی در مبحثحشر حیوانات می داند به همین علت در بیان دلیل حشر حیوانات نخست ملاک حشر در انسان ها را بازگومی کند و علامه با استفاده از آیات قرآن کریم 32 ، داوری در اختلافات و احقاق حقوق ا ز دست رفته راتنها ملاک حشر در انسان ها معرفی می کند و مرجع و مبنای همه ی امور مربوط به حشر و حسابگریدر روز قیامت را مسئله گرامی داشت و انعام نیکوکار و انتقام از ستمکار می داند . وی برآن است که بهطور کلی در افعال حیوانات هم کارهای نیکو و ستمگرانه وجود دارد از این رو آنها هم باید برایحسابرسی در قیامت حاضر شوند ایشان آیه 61 سوره نحل 33 را موید این مطلب می داند 34. بر طبقاین آیه ظلم انسان به خاطر بودن مستلزم نکوهش و مواخذه است و با توجه به اینکه در این آیه ظلم به هرجنبنده ای از جمله حیوانات نسبت داده شده است ، حیوانات ظالم باید پاسخگوی کارهای ظالمانه خود باشندممکن است در این باره پرسش مطرح شود و آن اینکه دلیل ظلم در حیوانات چیست؟ به عبارت دیگر ،از آنجا که در انسان ها ظلم معمولاً به دلیل زیاده خواهی و طمع رخ می دهد ، آیا در حیوانات نیز چنیناست؟ آیا حیوانات هم زیاده خواهی و طمع دارند.

از بیانات علامه در این زمینه می توان به صورت کلی وقوع چنین ظلمی را ممکن دانست.

باتوجه به اینکه وی برای حیوانات نوعی شعور و حتی اختیار قائل است می توان پذیرفت که برخی حیواناتبا سو استفاده از اختیار خود مرتکب ظلم می شوند البته در اینکه ظلم در حیوانات به چه دلیل رخ می دهد ،نمی توان به صورت قطعی سخن گفت . به همین دلیل علامه برای از بین بردن هرگونه ذهنیت نادرست تاکیدمی کند که این شباهت ها به معنای تساوی کامل حیوانات با انسان ها در همه جهات نیست چنان که پیداست ،از دیدگاه علامه مواخذه بر ظلم زمانی رواست که فرد کار را از روی اختیار و با آگاهی از ظلم بودن ونادرستی آن انجام داده باشد به همین دلیل چون حیوانات از چنین آگاهی ذاتی برخوردارند قرآن کریم ازمواخذه آنها در کنار انسان ها سخن گفته استوی نمونه هایی مانند سخن گفتن مورچه با حضرت سلیمان وگفت و گوهای هد هد با ایشان را دلیلی روشن بر شعورمندی حیوانات می داند . اما فخر رازی در این مسئلهدیدگاهی متمایز برگزیده است . وی درباره چرایی حشر به دو دیدگاه اشاره می کند . دیدگاه نخست کهمنسوب به معتزله است دلیل حشر حیوانات را رساندن عوض به آن ها می داند او معتقد است که چونحیوانات را در این دنیا دردهایی را تحمل کرده اند بر خداوند واجب است تا در ازای تحمل این مشکلات بهآنها عوض دهد ، به همین دلیل لازم است تا در آن جهان محشور شوند و عوضشان را دریافت کنند در مقابل، دیدگاه اشاعره قرار دارد که فخر رازی از آن به دیدگاه اصحاب و یاران ما تعبیر کرده است وی در اینباره می گویدخداوند حیوانات را به مجرد اراده کردن محشور می کند.35

اشاعره معتقدند که پرداخت عوض بر خداوند واجب نیست زیرا باعث موجب بودن خداوند می کرد که قابلپذیرش نیسترازی به چند دلیل پرداخت عوض بر خداوند را باطل می داند نخست اینکه وجوب به معنایآن است که در صورت عدم پرداخت ، خداوند مستحق محنت شود ، در حالی که خداوند کامل است و درمورد او استحقاق مذمت معنا پیدا نمی کند.

بنابراین معنا ندارد که کاری را بر او واجب بدانیم . به علاوه این سخن مستلزم این است که بگوییم ضررزدن به غیر در صورت پرداخت عوض جایز است بنابراین ما می نیز می توانیم با پرداخت عوض بهدیگری به او ضرر وارد کنیم ، در حالی که هیچ کس چنین حکمی را جایز ندانسته است.1براساس این اظهارنظر می توان گفت که رازی در این باره توجهی به وجود شباهت انسان و حیوان و ملاک حشر در آنهانداشته است و تنها امکان حشر را پذیرفته است و دلیل آن را مسکوت گذاشته است در اینجا اشاره به نکته ایخالی از فایده نیست و آن اینکه عدم اظهار نظر صریح در این باره از سوی رازی ، دو معنا می تواند داشتهباشد ؛ نخست اینکه وی در اینجا بر  اساس اصول اشاعره سخن گفته است و حشر حیوانات را که کار خداونداست بی هدف می داندبه عبارت دیگر ، خداوند از حشر حیوانات هدفی نداشته است ، زیرا کارهای خداوندرا نمی توانند غرض و هدف داشته باشند36 . اما معنای دیگر این سکوت با توجه به نظریات رازی دربارهشباهت حیوانات به انسان می تواند پذیرش گونه ای احقاق حق حتی ثواب و عقاب حیوانات باشد.

آن گونه که گفته شد ، رازی درباره برخورداری حیوانات از شعور باطنی و اختیار و تکلیف ، دیدگاه یکسانیرا مطرح نکرده است  گاه آن را پذیرفته است و گاه آن را رد کرده استبه همین دلیل در این مسئله نتوانستهبه صورت قطعی اظهار نظر کند . اما این اندازه قطعی است که وی برای برخی حیوانات قدرت تعقل وتکلیف را پذیرفته است.37

پس می باید حداقل برای حشر این حیوانات دلیلی را بیاورد و از آنجا که دلیل اصلی حشر را محاسبه اعمالمی داند38. این دلیل جز احقاق حق و برخورداری از ثواب و عقاب نمی تواند باشدالبته باید توجه کرد کهمیان عوض و معتزله و احقاق حق تفاوت اساسی وجود دارد هر چند اشکالات وارد بر قول به عوض قابلپاسخگویی است اما نظریه احقاق حق با این ایرادها رو به رو نیست.

جپیامدهای حشر حیوانات

دیدگاه علامه طباطبایی و فخر رازی پیامدهایی دارد که به آنها اشاره می کنیم نخستین پیامد که مهم ترین آنهاهم به شمار می رود ، اثبات اراده و اختیار برای حیوانات است آن گونه که گفته شد علامه برای حیواناتنوعی از عقاید و داشته های فطری را ثابت می دانست و این به معنای آن است که حیوانات هم مانند انسان هابراساس این عقاید که در افراد آنها هم مختلف است ، به نوعی انتخاب دست می زنند و عمل می کنند . اماممکن است این اشکال مطرح شود که به گواه شاهد و تجربیات علمی و غیر علمی موجود نمی توان رفتارحیوانات را از روی اختیار دانست؛ زیرا در کارهای حیوانات از اختیار نشانی نمی بینیم . چراکه آنها هرآنچه را به نفعشان است انجام می دهند و از آنچه به ضررشان است پرهیز می کنند برای مثال به هنگامگرسنگی به دنبال  غذا می روند ، به هنگام ترس فرار می کنند ، گربه ای که موش را می بیند در شکارشدرنگ نمی کند چنین رفتارهایی از اختیاری  بودن به دورندعلامه پاسخ به این اعتراض را از طریق توجهدر معنای اختیار و تحلیل فعل اختیاری ممکن  می داند . از دیدگاه وی مهم ترین کارکرد قدرت اختیار در انسان ها تشخیص نفع و ضرر است . بی شک گاه این تشخیص پیچیده و مشکل است ، اما در مواردی  همساده و بدیهی است و برای تصمیم گیری به صرف فکر و تامل زیاد نیازی نیست حال پرسش این است که آیادر موارد ساده ، انسان را دارای اختیار نمی دانیم ؟ بی شک چنین نیست و انسان همیشه دارای اختیار است ،به همین صورت نمی توان گفت که چون حیوانات در انجام برخی امورشان تامل نمی کنند ، آن را بدون ارادهو به صورت غیر اختیاری انجام می دهند.39

از دیدگاه علامه تفاوت افراد انسان ها در مبادی اختیار که همان ویژگی های روحی ، بدنی و تربیتی هر فرداست ، باعث شده تا برخی افراد کارهایی را به راحتی و بدون تامل انجام دهند ، در حال که برخی دیگر آنکار را انجام نمی دهند و این تفاوت باعث نیم شود که آنها را مجبور بدانیم . حیوانات هم به همین صورت اندبنابراین می توان گفت که حیوانات نیز مانند آدمیان تا اندازه ای از موهبت اختیار بهره مندند، البته نه به آنقوت و شدتی که در انسان ها وجود داردشاهد روشن این مدعا رفتارهای حیوانات به ویژه حیوانات اهلیاست که در رویارویی با شرایط مختلف ، عکس العمل های متفاوتی از خود بروز می دهند ؛ برای مثال گاهحیوان از خود حرکاتی نشان می دهد که بیانگر تردید در انجام عمل است و گاه به گونه ای عمل می کند کهنشان دهنده شوق یا بی میلی در انجام کاری است و رفتارهایی از این قبیل.اما کلام فخر رازی در این زمینهصراحت ندارد به عبارت دیگر نمی توان براساس گفته های او اراده و اختیار را برای حیوانات اثبات کردالبته این گفته ها به گونه ای است که این احتمال را نیز نفی نمی کندپیامد دوم تکلیف پذیری است در اینباره نیز دیدگاه علامه و فخر رازی متفاوت است علامه با اثبات اختیار و اراده برای حیوانات ، آنها راتکلیف پذیر می داند وی برآن است که وقتی بتوان گفت حیوانات از اختیار بهره مندند و از این موهبت هرچند به صورت ضعیف را ملاک تکلیف مخصوصی قرار دهد که مناسب با فهم آنان باشد ، به گونه ای که مااز آن اطلاع دقیقی نداریم . این مطلب با توجه به آیات و روایات فراوانی 40 که درباره پاداش دادن به حیوانهای مطیع کیفر حیوان های ظالم وجود دارد ، بهتر معنا می یابد زیرا در این صورت چاره ای جز فرضاختیار و تکلیف برای حیوانات باقی نمی مانددر این رابطه بحث دیگری نیز مطرح است و آن اینکه آیابرای حیوانات نیز پیامبرانی فرستاده شده اند که احکام و تکالیفشان را از طریق وحی به آنها برسانند؟ و اگرچنین است آیا این پیامبران از سنخ خود آنها هستند یا خیر؟ در این موضوع ، دیدگاه علامه طباطبایی و فخررازی نزدیک به هم است علامه در این باره برآن است که با توجه به پیچیدگی های فراوان جهان حیوانات ومجهول بودن بسیاری از احوالات آنها نمی توان در این زمینه اظهار نظر نمود ، به علاوه آن را بحثی بیفایده می داندوی تاکید می کند که در آیات و روایات هم نکته قابل توجهی در این زمینه گفته نشده است.41

 اما فخر رازی تکلیف پذیری حیوانات را با صراحت نفی می کند وی پس از اینکه در ماجرای هدهد وحضرت سلیمان گفتار حضرت سلیمان را مستلزم پاسخ به اتهاماتی که به تعبیر او از سوی ملحدان مطرحشده است تکلیف پذیری حیوانات دانشمندی آنها ، برخورداری از پیامبران و معجزات و مانند آن را بر اساساین آیه احتمالی می داند که در وهله اول به ذهن می رسد که بر رد آن اجماع اقامه شده است.42پیامد دیگرپذیرش حشر برای حیوانات ، اثبات حقوق معنوی(کرامتبرای آنان است به عبارت دیگر اثبات شعورمندی، تعقل و اختیار و اراده در حیوانات ، نحوه وجود آنها را از موجودی مادی صرف به موجودی دارای دوحیثیت مادی و معنوی تغییر می دهد براساس مباحث پیشین می توانیم بگوییم که همان گونه که انسان ها بامردن از بین نمی روند و باقی به بقای روحشان هستند حیوانات هم همین گونه اند و با مردن نابود نمی شوندالبته اینکه جنبه معنوی حیوانات چه نام دارد و از چه نسخی است خود جای بحث دارد در این صورتحیوانات هم از احساسات و فهم برخوردار خواهند بود آنها برای زندگی خود دارای برنامه هستند و دررفتارهای خود اهداف خاصی را دنبال می کنند و همچون انسان ها از حقوقی مانند حق زندگی و آزادیبرخوردارند بنابراین در به کارگیری حیوانات باید مواردی بسیاری را در نظر داشت و ر عایت کرد آنچه دراسلام به عنوان حقوق حیوانات مطرح است نیز موید این دیدگاه است.

نتیجه

از دیدگاه علامه طباطبایی و فخر رازی حیوانات همانند انسان ها محشور می شوند و حیوانات از گونه ایفهم و شعور درونی برخوردارندعلامه بر خلاف فخر رازی این شعور درونی را به اندازه ای می داند کهمی توان براساس آن برای حیوانات اراده و اختیار ، حق حیات و آزادی و حتی تکلیف را ثابت کرد . هدفحشر حیوانات از دیدگاه علامه دادخواهی و احقاق حقوق است . در حالی که فخر رازی این کار را به دلیلخواست خداوند شدنی می داند و هدف خاصی را برای آن معین نکرده است.

 

منابع

1.      .ابن منظور،محمد بن مکرم،لسان العرب،ج4،ص191،فراهیدی،خلیل بن احمد،کتاب العین،ج3،ص92

2.      راغب اصفهانی،حسن،التحقیق فی کلمات القران الکریم،ج2،ص237

3.      .مصطفوی،حسن،التحقیق فی الکلمات القران الکریم،ج2،ص223

4.      ابن منظور،محمدبن مکرم،لسان العرب،ج1،ص369،ج8،ص12

5.      ابن منظور،محمدبن مکرم،لسان العرب،ج4،ص509،فراهیدی،خلیل بن احمد،کتاب العین،ج7،ص447

6.      طباطبایی،محمدحسین،المیزان فی تفسیرالقران،ج7،ص72،فخرالدین رازی،محمدبن عمر،مفاتیحالغیب،ج12،ص524

7.      فخرالدین رازی،محمدبن عمر،مفاتیح الغیب،ج12،ص523

8.      .فراهیدی،خلیل بن احمد،کتاب العین،ج8،426،طریحی،فخرالدین،مجمع البحرین،ج6،ص12

9.      فخرالدین رازی،محمد بن عمر،مفاتیح الغیب،ج12،ص524

10.  طبرسی،فضل بن حسن،مجمع البیان فی تفسیر القران،ج4،ص461

11.  طوسی،محمدبن حسن،التبیان فی تفسیر القران،ج4،ص127

12.  بحرانی،،سید هاشم،البرهان فی تفسیر القران،ج2،ص417

13.  فیض کاشانی،ملا محسن،تفسیر الصافی،ج2،ص118

14.  طباطبایی،محمدحسین،المیزان فی تفسیر القران،ج7،ص73

15.  ایاتی از قران کریماین حقیقت را بیان می کند از جمله:شمس/10 و بقره/213

16.  وفی خلقکم و ما یبث من دابه آیات لقوم یوقنون

17.  طباطبایی،محمدحسین،المیزان فی تفسیرالقران،ج7،ص75

18.  فخرالدین رازی،محمدبن عمر،مفاتیح الغیب،ج12،ص524-526

19.  قائلان به تناسخ برآنند که در این آیه از شباهت حیوانات به انسان ها سخن رفته است و این بدان معناستکه حیوان ها در واقع موجوداتی هستند که روح انسان ها در انها قرار گرفته است.به عبارت دیگر ازدیدگاه قائلان به تناسخ همانندی میان انسان و حیوان لازم است تا در صفات ذاتی صورت بگیرد نه درصفات عرضی

20.  فخرالدین رازی،محمدبن عمر،مفاتیح الغیب،ج24،ص548

21.  همان،ج24،ص550

22.  همان،ج26،ص357

23.  الم ترالله یسبح له من فی السموات و الارض و الطیر صاقات کل قد علم صلاته و تسبیحه و الله علیم بمایفعلون

24. .همان،ج24،ص401

25.  همان،ج24،ص402

26.  تسبح له السموات السبع و الارض و من فیهن و ان من شی الا یسبح بحمده و لکن لا تفقهون تسبیحهم انهکان حلیما غفورا

27.  ابی الحسن عبدالجبار،شرح الاصول الخمسه،ص494

28.  طوسی،محمدبن حسن،التبیان فی تفسیر القران،ج4،ص129،طبرسی،فضل بن الحسن،مجمع البیان فیتفسیر القران،ج4،ص49

29.  اشعری،ابوالحسن،اللمع فی رد اهل الزیغ والبدع،ص71

30.  طریحی،فخرالدین،مجمع البحرین،ج1،ص517

31.  طباطبایی،محمدحسین،المیزان فی تفسیرالقران،ج7،ص76

32.  مانند:سجده/25و آل عمران/55

33. و لو یواخذ الله الناس بظلمهم ما ترک علیها من دابه و لکن یوخرهم الی اجل مسمی فاذا جاء اجلهم لایستاخرون ساعه و لا یستقدمون.(نحل/61)

34.  طباطبایی،محمدحسین،المیزان فی تفسیر القران،ج7،ص77

35. همان

36.  همو محصل افکار المتقینو المتاخرین ص 296

37.  برای مثال وی در تفسیر آیه 41 سوره نور به شرح توانایی های حیوانات و ویژگی های منحصر به فرد آنهاسحن می گوید و بیان می کنودکه باتوجه به این ویژگی ها که گاه زیرک ترین انسان ها هم از آنها برخوردارنیستند ایرادی نداردکه معرفت خداوند و ثناگویی او به آنها الهام شده باشد (فخرالدین رازی محمدبن عمرمفاتیح الغیب ج 24 ص 403

38. فخرالدین رازی محمد بن عمر مفاتیح الغیب ج 27 ص 600

39.  طباطبایی محمد حسین المیزان فی تفسیرالقران ج 7 ص 77

40.  ابن بابویه محمد بن علی (شیخ صدوقمن لایحضره الفقیه ج 2 ص 191 ح 867 مجلسی محمد باقر بحارالانوار ج 7 ص 265

41.  طبرسی فضل بن حسن مجمع البیان فی تفسیرالقران ج 2 ص 298  ابن بابویه محمد بن علی ثواب الاعمالو عقاب الاعمال ص 74 ح 1 عروسی حویزی عبدعلی بن جمعه نورالثقلین  ج 1 ص 715

42.  فخر الدین رازی ، محمد بن عمر ، مفاتیح الغیب 24 ص 550-552

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12