علامه طباطبایی
يکشنبه - 2017 دسامبر 17 - 29 ربيع الاول 1439 - 26 آذر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 224941
تاریخ انتشار : 24 آبان 1396 11:25
تعداد مشاهدات : 50

تشکيل حکومت اسلامي در آراء علامه طباطبایی (ره)

علامه طباطبايي نامي آشناست که همواره تداعي کننده معنويت، تقوا، اخلاق و علومي همچون تفسير، عرفان، حکمت و در کل مصداق يک استاد بزرگ علمي و عملي در معارف اسلامي است. به جرأت مي توان گفت که شايد هيچ کس با شنيدن نام علامه ذهنش به سمت «سياست» نرود و بايد اذعان نمود که درخت تنومند تقوا و علم علامه، بر برخي از ابعاد ديگر شخصيتي ايشان سايه افکنده و در طول اين سال ها به آن عنايت خاصي نشده است. يکي از اين وجوه مغفول مانده، ترسيم نقش علامه در نهضت امام خميني و پيروزي انقلاب اسلامي است. بي توجهي به اين موضوع مهم در طول سال هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي، سبب شده تا در نهايت تأسف برخي براي خود و ديگران، مرحوم علامه را يک «ضد انقلاب» جلوه دهند! البته اين نوشتار نيز در صدد آن نيست تا از آن عالم کم نظير، چهره اي سياسي ساخته و يا ايشان را يک مبارز انقلابي تمام عيار جلوه دهد، اما آنچه مسلم است اين است که علامه نه تنها با اصل نهضت امام مخالفتي نداشتته اند، بلکه در پيشبرد آن نيز اثر گذار بوده اند. پاسخ به دو پرسش، ادعاي فوق را به اثبات مي رساند. نخست آنکه آيا علامه طباطبايي از لحاظ نظري تشکيل حکومتي اسلامي به جاي رژيم سلطنتي پهلوي را قبول داشته اند؟ بر فرض مثبت بودن جواب سؤال اول، بايد اثبات شود که آيا ايشان نهضت امام را راهي براي اجراي اين ايده مي دانسته اند و در اين صورت خودشان در عمل چه کمکي به اين نهضت کرده اند؟
نويسنده: رضا اکبري آهنگر

نويسنده: رضا اکبري آهنگر

الميزان: کليد تشکيل حکومت اسلامي

پاسخ به سؤال اول، نه تنها مقاله، بلکه کتابي جداگانه مي خواهد، چرا که براي ارائه ي آن بايد مباحث گوناگوني همچون «رهبري جامعه اسلامي» و «چگونگي اجراي احکام اسلام در عصر غيبت» را، از ميان آثار فراوان علامه و به خصوص تفسير گرانسنگ «الميزان» بيرون کشيد، اما براي ارائه پاسخي در حد اين مقاله، به نمونه هايي هر چند اندک از نظرات مرحوم علامه در اين خصوص اشاره مي کنيم.
تفسير شريف «الميزان» اصلي ترين اثر علامه است و بايد براي يافتن نظر ايشان درباره حکومت اسلامي، ابتدا به آن مراجعه شود. تفسيري که يکي از شاگردان مبرّز علامه يعني آيت الله مصباح يزدي درباره آن مي گويد: «مرحوم استاد ضمن تدريس تفسير قرآن به مسائل اجتماعي که مي بايست افراد جامعه تدريجاً با آن ها آشنا بشوند و برايشان از مدارک اصيل اسلامي راه حل بيابد، توجه خاصي مبذول مي فرمود. اين کتاب منشأ آن شد که گويندگان و نويسندگان مسلمان براي تحقيق در مسائل دين، فرهنگ جامعه، اقتصاد، سياست، تاريخ و ساير ابعاد زندگي انسان به آن مراجعه کرده، از رهنمودهاي استاد در حل همه اين مسائل بهره گيرند. يعني الميزان کليدي بود براي حل همه مشکلات فرهنگي و ديني جامعه اي که در راه تکامل و فراهم آوردن زمينه هاي انقلاب اسلامي، قدم برمي داشت.» (1)
اين طبيعي بود جامعه اي که «در راه تکامل و فراهم آوردن زمينه هاي انقلاب اسلامي» قدم بر مي دارد، بايد در مسير خود مشکلاتي را نيز احساس نمايد، اما مگر علامه در الميزان چه گفته بودند که موانع را برداشته و مسير را هموار مي نمود؟ به عنوان نمونه ايشان در تفسير آخرين آيه از سوره آل عمران، بحث مفصلي را با عنوان «گفتاري پيرامون رابطه در جامعه اسلامي» مطرح مي نمايند. در بخشي از اين مطلب به اين موضوع مي پردازند که «الاسلام اجتماعي بجميع شئونه» (2) (اسلام تمامي شئونش اجتماعي است). ايشان ابتدا اين مسأله را اثبات مي نمايند. اين اسلام بود که «براي اولين بار بشر را دعوت نمود که به امر اجتماع اعتنا و اهتمام بورزد.» (3) سپس با استناد به آياتي بر اين مطلب تأکيد مي نمايند که خداوند «در آياتي ديگر دعوت مي کند به تشکيل اجتماعي خاص، يعني خصوص اجتماع اسلامي بر اساس اتفاق و اتحاد و به دست آوردن منافع و مزاياي معنوي و مادي آن.» (4) ايشان در بخش ديگري از اين مطلب مي نويسند: «به همين جهت است که اسلام مهمترين احکام و شرايع خود از قبيل حج و جهاد و نماز و انفاق را و خلاصه تقواي ديني را بر اساس اجتماع قرار داد.» (5) و در ادامه از لفظ «حکومت اسلامي» استفاده نمود و پس از ذکر اين مسأله که دين اسلام «قواي حکومت اسلامي را حافظ و مراقب تمامي شعائر ديني و حدود آن کرده»، (6) معتقدند که «اهتمام به امر اجتماع در حکومت و نظام اسلامي بيش از هر نظام ديگر است.» (7)
اين مفسر کبير قرآن در عبارات گوناگون، اجراي قوانين اسلام را از طريق حکومت اسلامي دانسته و معتقد است که اسلام «ضمانت اجرا را در درجه اول به عهده حکومت اسلامي و در درجه دوم به عهده جامعه نهاده، تا تمامي افراد جامعه با تربيت صالحه علمي و عملي با داشتن حق امر به معروف و نهي از منکر در کار حکومت نظارت کنند.» (8) و يا در همين راستا در عبارتي ديگر اين گونه مي نويسند که اسلام «حکومت و مقام ولايت اسلامي را نيز مأمور کرد تا سياسات و حدود و امثال آن را با کمال مراقبت و تحفظ اجرا کند.» (9)

مجاهدت و قيام؛ لوازم تشکيل حکومت اسلامي

برپايي نظامي اسلامي که مجري و محافظ احکام شريعت باشد، به يقين کار ساده اي نيست و به «مجاهدت» نيازمند است و «چنين نظامي آنگاه موافق طبع عموم مردم مي شود که در نشر دعوت و گسترش تربيت اسلامي شديداً مجاهدت شود.» (10) مجاهدتي که علامه بدان اشاره مي نمايند، مجاهدت در ابعاد معنوي و مادي است.
علامه طباطبايي به خوبي مي دانند که برپايي يک حکومت اسلامي که مجري احکام و محافظ شريعت باشد، در شرايطي که رژيمي سلطنتي بر جامعه حاکم است، کار آساني نبوده و «دردسر» دارد، براي همين معتقد به «قيام» هستند. ايشان در اين باره مي نويسند: «ما هم نمي گوييم با حفظ شرايط موجود در جهان، احکام اسلام بدون هيچ دردسر جاري شود، البته هر سنتي در هر جامعه اي جاري شده ابتدايي داشته، يعني قبلاً نبوده و بعد موجود شده است، و وقتي مي خواسته موجود شود، شرايط حال حاضر با آن ناسازگار بوده و آن را طرد مي کرده و سنت نو هم با سنت قبلي مبارزه داشته و چه بسا به دليل ريشه دار بودن سنت قبلي چند باري هم شکست مي خورده و دوباره قيام مي کرده، تا پس از دو يا سه بار شکست غلبه مي يافته و سنت قبلي را ريشه کن مي کرده اند و چه بسا اتفاق مي افتاده که در مقابل سنت قبلي توان مقاومت نمي آورده اند، چون عوامل و شرايط موجود هنوز با آن مساعد نبوده و در نتيجه شکست مي خورده و به کلي از بين مي رفتند. تاريخ خود شاهد بر اين معنا است و از اين پيروزي ها و شکست ها (چه در سنت هاي ديني و چه دنيوي و حتي در نظام دموکراتيک و اشتراکي) نمونه ها دارد.» (11) شايد اين گونه تصور شود که منظور علامه از قيام براي تغيير سنت، حول مباحث فرهنگي و اجتماعي مي چرخد، نه نظام حکومتي و سياسي. اما صراحت ايشان بر سنت هاي ديني و دنيوي و همچنين مثال ايشان در پاورقي در مورد تغيير نظام شوروي از اشتراکي به فردي و استبدادي، نشان مي دهد که منظور ايشان نظام هاي سياسي را نيز در بر مي گيرد.

تشکيل حکومت اسلامي در عصر غيبت و بدون تجربه قبلي

اما يکي از مسائلي که هنگام بحث تشکيل حکومت اسلامي از جانب مخالفين مطرح مي شد، مسأله «عدم تجربه قبلي تشکيل يک حکومت اسلامي کامل» بود. در تفسير الميزان به اين مسأله اين گونه پاسخ داده شده است: «جوابش اين است که کداميک از اديان، سنت ها و مسلک هاي جاري در مجتمعات انساني در پيدايش و بقايش و در حکومت يافتنش متکي به تجربه قبلي بوده، تا حکومت يافتن اسلام محتاج به تجربه قبلي باشد؟ اين شرايع و سنت هاي نوح، ابراهيم، موسي و عيسي است که مي بينيم بدون سابقه و تجربه قبلي ظهور کرد و سپس در بين مردم جريان يافت و همچنين روش هاي ديگر، چون کيش برهما و بودا و ماني و... و حتي رژيم هاي تازه درآمد و سنت هاي مادي هم بعد از تجربه پيدا نشدند، اين سنن دموکراتيک و کمونيست و رژيم هاي ديگر است که بدون تجربه قبلي پيدا شدند و در جوامع مختلف انساني به شکل هاي مختلف جريان يافتند.» (12)
اما ممکن است اين سؤال مطرح شود که «شايد منظور علامه طباطبايي از حکومت اسلامي، برقراري اين حکومت در زمان معصومين (عليهم السلام) بوده و اين نظرات، تشکيل حکومت اسلامي در عصر غيبت را در بر نمي گيرد.» هر چند که دقت در عبارات ذکر شده از الميزان مي تواند پاسخ سؤال مذکور را بدهد. اما براي اشاره به نظر ايشان در مورد تشکيل حکومت اسلامي در عصر غيبت، به اين عبارات اکتفا مي نماييم: «به هر حال امر حکومت اسلامي بعد از رسول خدا و غيبت آخرين جانشين آن، يعني در همين عصر حاضر، بدون هيچ اختلافي به دست مسلمين است، اما با در نظر گرفتن معيارهايي که قرآن کريم بيان نموده و آن اين است که اولاً: مسلمين بايد حاکمي براي خود تعيين کنند. ثانياً: آن حاکم بايد کسي باشد که بتواند طبق سيره رسول الله حکومت نمايد و سيره  آن سيره رهبري و امامت بود، نه سيره سلطنت و امپراطوري. ثالثاً بايد احکام الهي را بدون هيچ کم و زياد حفظ نمايد. رابعاً: در مواردي که حکمي از احکام الهي نيست (از قبيل حوادثي که در زمان هاي مختلف يا مکان هاي مختلف پيش مي آيد) با مشورت عقلاي قوم تصميم بگيرند که بيانش گذشت، دليل بر همه اين ها آيات راجع به ولايت رسول خدا است، به اضافه آيه شريفه زير که مي فرمايد: «لَقدْ کَانَ لَکُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ.» (13) موضوعاتي از اين قبيل در تفسير الميزان، در ذيل ديگر آيات قرآن همچون آيه 247 سوره بقره نيز ديده مي شود.

تبيين مباني نظام اسلامي در عصر اختناق

اکنون بهتر مي توان منظور آيت الله مصباح را از اين عبارت درک نمود که «الميزان کليد بود براي حل همه مشکلات فرهنگي و ديني جامعه.» آيت الله مصباح يزدي در توصيف اهميت و شرايط نگارش اين گونه مطالب توسط علامه مي گويد: «علامه طباطبايي در مسائل انقلاب اسلامي هم نقش مهمي داشته است؛ زيار اين حرکت بزرگ قبل از آنکه سياسي و اجتماعي باشد، فرهنگي بود و براي پيروزي چنين انقلابي به فعاليت فرهنگي مستمري نياز بود و علامه طباطبايي در تقويت اين بُعد انقلاب بسيار تأثير گذار بوده است. شاهدش اين است که بسياري از مسئولين بزرگ نظام جمهوري اسلامي ايران از شاگردان ايشان هستند و از افکارشان الهام گرفته اند. آن زماني که کمتر صحبتي از حکومت اسلامي به ميان مي آمد، مرحوم علامه هم در اثر سترگ خود، يعني الميزان و نيز در برخي آثار ديگرش اين موضوع مهم را مطرح کرد و مقالاتي به قلم ايشان در سال هاي اختناق سياسي رژيم پهلوي درباره زعامت و رهبري منتشر شد که براي تبيين مباني نظام اسلامي از منابع ارزشمندي به شمار مي روند.» (14)
برخي از ملاقاتي که آيت الله مصباح به آن اشاره مي کنند عبارتند از «ولايت و زعامت»، «مقررات ثابت و معتبر در اسلام»، «اجتهاد و تقليد در اسلام»، «پاسخ اسلام به احتياجات واقعي هر عصر» و«حکومت اسلامي». غالب اين مقالات در کتاب «فرازهايي از اسلام» جمع آوري و در سال 1355 منتشر شده است. به عنوان مثال در مقاله «ولايت و زعامت» آمده است: «نتيجه عقيده «اختصاص»که شيعه دارد. اين نيست که در صورت غيبت امام، مانند عصري که ما در آن زندگي مي کنيم، جامعه اسلام بي سرپرست مانده و مانند گله بي شبان متفرق شده، با سرگرداني به سربرند، زيرا ما دلايلي به ثبوت اصلي مقام رهبريت داريم و دلايلي به انتصاب اشخاصي براي اين مقام و البته شخص غير از مقام است و در نتيجه نبودن يا از ميان رفتن شخص، مقام از بين نمي رود... علاوه بر اين احکام بسياري راجع، به حدود و تعزيرات و انفال و نظاير آن ها در شريعت اسلام موجود است که منطوق ادله کتاب و سنت دوام و ابديت آن ها است و متصدي اجراي آن ها همان مقام ولايت است. در هر حال مساله ولايت در حال غيبت، زنده است چنانکه در حال حضور». (15) ايشان در ادامه سؤالات مهمي را در مورد ولايت در عصر غيبت طرح مي نمايند.
«ولي امر مسلمين» از جمله عباراتي است که در آن دوران توسط مرحوم علامه طباطبايي در مقاله «مقررات ثابت و متغير در اسلام» به کار برده شده است. هر چند که شايد معناي اين عبارت در آن دوران بامعناي امروزي آن متفاوت باشد، اما در هر صورت ايشان مي نويسند: «ولي امر مسلمين که از نقطه نظر اسلامي تعيين پيدا کرده باشد، نظريه ولايت عمومي که در منطقه حکومت خود دارد و در حقيقت سررشته دار افکار جامعه اسلامي و مورد تمرکز شعور و اراده همگاني است، تصرفي را که يک فرد در محيط زندگي شخصي خود مي توانست بکند، او در محيط زندگي عمومي مي تواند انجام دهد.» (16)

رژيم پهلوي و سانسور آثار علامه

وقتي علامه طباطبايي با اين گونه عبارات قائل به تشکيل حکومت و زمامداري جامعه اسلامي هستند، به يقين با رژيم سلطنتي پهلوي مخالف بوده اند. هر چند که اين مطلب نيازي به اثبات ندارد، اما ذکر برخي از عبارات کنايه آميز ايشان نيز خالي از لطف نيست.
علامه طباطبايي در آثار مختلف خود با مثال زدن نظام هاي پادشاهي قيصري و کسرايي، بر نظام هاي غير الهي و به خصوص پادشاهي تاخته و از آنان انتقاد مي کنند. به عنوان نمونه، در مقاله «دين از نظر قرآن و پايه اساسي آن» پس از اشاره به تبديل شدن «روش روشن صد در صد آزاد اسلامي» به «امپراطوري تاريک قيصري و کسرائي»، مي نويسند: «در اثر همين سياست، عامه مردم زندگي آزادانه اسلامي را به زندگي بردگان عهد باستان تفسير کرده و آئين پاک اسلام را همان زورگويي هاي فرمانروايي وقت (ظّل الله ها) و عدالت و امنيت اجتماعي ديني را همان کوبيدن کسي که به سلطان وقت گردنکشي کند و خاموش کردن هر صداي مخالفي که بلند شود، فرض مي کردند!» (17) نبايد از نظر دور داشت که اين عبارات در عصري نوشته شده است که برخي شاه را «ظلّ الله» مي خواندند. اين صفت براي شاه، از جمله صفاتي بود که با توجه به بُعد مذهبي ملت انتخاب شده بود. به گونه اي که برخي حقيقتاً اين گونه تصور مي نمودند که مخالفت با شاه، مخالفت با خداست!
از سوي ديگر دوره حکومت پهلوي يکي از پر فراز و نشيب ترين دوره هاي شاهنشاهي در قبال مذهب بود، چرا که سياست هاي متغير آن ها نسبت به دين مردم، به خوبي مشهود است. مرحوم علامه که يکي از شاهدان عيني اين روند بوده اند، در تفسير «الميزان» مي نويسد: «مي بينيم چگونه سياست ها و سياست بازان با دين مردم بازي مي کنند، يک روز تيشه به ريشه آن مي زنند و روز ديگر روي خوش نشان مي دهند و در ترويج آن مي کوشند و روز ديگر کاري به کار آن نداشته به حال خود واگذارش مي کنند.» (18)
در ادامه هم با اشاره به نقد قانون شکني درباريان مي نويسند: « هر چند ضمانت اجراي قانون به قدرت مرکزي (که يا فردي و يا افرادي است) واگذار شده، اما در حقيقت و سرانجام ضمانت اجرا ندارد، به اين معنا که آن قدرت مرکزي اگر خودش از حق منحرف شد و مرز قانون را شکست و سلطنت جامعه را مبدل به سلطنت شخص خود کرد و در نتيجه اراده و دلخواه او جاي قانون را گرفت هيچ قدرتي نيست که او را به مرز خود برگرداند و دوباره قانون را حاکم سازد و بر اين معنا شواهد بسياري در زمان خود ما (که به اصطلاح عصر تمدن و دانش است) وجود دارد، تا چه رسد به شواهدي که تاريخ از قرون گذشته ضبط کرده که مردم نه به اين پايه از دانش رسيده بودند و نه به اين درجه از تمدن». (19)
همچنين در پاسخ به سؤالي مبني بر علّت پشت کردن جوانان تحصيل کرده به دين، در بخشي از پاسخ خود و در نقد مسئولين فرهنگي وقت، اين گونه مي نويسند: «در حقيقت گناه اعراض جوانان تحصيل کرده مسلمان ما از دين به گردن طرز تعليم و تربيت فرهنگي و اولياي بي عنايت وظيفه نشناس فرهنگي ماست، نه به گردن قوانين ديني و نه به گردن فضايل انساني و مقررات اخلاقي.» (20)
البته اگر آثار علامه در معرض سانسور اين «اولياي بي عنايت وظيفه نشناس فرهنگي» قرار نمي گرفت، بي شک عبارات تندتري نيز در آثار ايشان يافت مي شد. يکي از شواهد اين ادعا جمله اي است که از کتاب «فرازهايي از اسلام» ايشان حذف شده است: «بيشتر از نيم قرن است که ما حکومت و دستور رژيم دموکراسي را پذيرفته و در رديف ملل متمدن غربي ها قرار گرفته ايم. عيناً مي بينيم وضع ما روز به روز وخيم تر و فلاکت بارتر مي شود و از اين درخت که براي ديگران پر برکت و پر بار است، جز ميوه بدبختي و رسوايي نميبينيم.» (21) پس در پاسخ به سؤال اول بايد گفت که بي ترديد، مرحوم علامه طباطبايي از لحاظ نظري با تشکل حکومت اسلامي و قرار دادن آن به جاي رژيم پهلوي موافق بوده اند.

ادامه دارد...



پي نوشت ها:

1. تماشاي فرزانگي و فروزندگي، آيت الله مصباح يزدي، انتشارات مؤسسه امام خميني، ص 55.
2. الميزان في تفسير القرآن؛ ج4؛ ص 126.
3. ترجمه تفسير الميزان؛ ج4، ص 149.
4. همان، ص 150.
5. همان، 154.
6. همانجا.
7. همانجا.
8. همان، ص 172.
9. همان، ص 160.
10. همانجا.
11. همان، ص 156.
12. همان، ص 210.
13. همان، ص 196.
14. تماشاي فرزانگي و فروزندگي، آيت الله مصباح يزدي، ص 55.
15. فرازهايي از اسلام، علامه طباطبايي، ص 126.
16. همان، ص 77.
17. همان، ص 16.
18. ترجمه ي تفسير الميزان؛ ج 4؛ ص 171.
19. همانجا.
20. بررسي هاي اسلامي، علامه طباطبايي، ج2، ص 303.
21. سانسور در آينه (نظرات مميزان کتاب در دوره پهلوي دوم) پرويز بختياري، ص 602.

منبع مقاله:
عصر انديشه، شماره 9، آبان 1394


 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12