علامه طباطبایی
يکشنبه - 2017 دسامبر 17 - 29 ربيع الاول 1439 - 26 آذر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 226037
تاریخ انتشار : 5 آبان 1396 0:9
تعداد مشاهدات : 20

بررسی احوال و روش های تحقیقی علامه «سیدمحمدحسین طباطبایی» شرح شهود حکیم

علامه سیدمحمدحسین طباطبایی از آن دست اندیشمندانی بود که به جای جدل و بحث در حجره های حوزه های علمیه پای را فراتر نهاد و خود قافله سالار خیل عظیمی از اسلام شناسان و فیلسوفان شد. چند علامه طباطبایی حاصل تلاطم دغدغه و همت به جامعه تحویل داده شده است؟ وجود علامه طباطبایی و بزرگ ترین اثر تفسیری معاصر جهان تشیع [المیزان فی تفسیر القرآن]، یادآور کاستی هایی است که جامعه قرآنی کشور در آن غوطه ورند. پای نهادن فردی چون علامه بر بستر فهم کلمه خدا، چیستی و وسعت دادن به دایره اندیشه های شیعی، همان قله های مرتفعی هستند که کمتر فردی از هم لباسان این عالم جلیل القدر توانسته است چیزی حتی شبیه وی را تکرار کند.

فلسفه و عرفان، معجونی در قالب حکمت اسلامی به یادگار مانده از عصر حکمای صدرایی، برازنده ترین لباسی است که به قامت علامه طباطبایی می نشیند. عجیب نیست از شاگردان فلسفه صدرایی که به براهین خود رنگ و بوی عرفانی بدهند، اینکه آیا داخل شدن کشف و شهود بر استدلال و تعقل صحیح است یا خیر؟ آیا معجزه است یا بیشتر التقاطی بوده؟ پاسخ قطعا ما را از درک وجه اصلی حیات آیت ا... طباطبایی دور خواهد کرد. اما به طور کلی علامه طباطبایی این آموزگار قرآن و این مجتهد چیره بر تاریخ و بر کلام توانسته با تالیف مجموعه المیزان و نیز بدایه و نهایه و آثار مختلف دیگری چه در تاریخ و چه در فلسفه گام بسیار بزرگ و دست نیافتنی در بررسی اندیشه های مهم دینی بردارد. در این نوشتار سعی داریم ابتدا کمی مبدا وی و درنهایت به برخی روش های تحقیقی ایشان در نیمه دوم زندگی پرثمرشان در بررسی مساله وحی بپردازیم.

  علامه در کودکی پدر و مادر خود را از دست می دهد، کفالت محمدحسین کوچک به دست برادر بزرگ تر، محمدحسن می افتد و پس از گذراندن تحصیلات مکتبی در قرآن و ادبیات فارسی، به همراه برادر خود راهی «نجف الاشرف»، مهم ترین پایگاه ترویج تشیع می شود. حوزه نجف پس از حضور برخی اساتید دچار اندک دگردیسی شده بود.

فلسفه دیگر در محاق نبود، گرچه به سلوک و معرفت شناسی هنوز به چشم صوفی گری نگاه می شد اما علامه طباطبایی در خاطرات خود می آورد که پیش از آنکه خود را تقدیم تقدیر نوشته شده در مدرسه علمیه نجف کند، به محضر امیرالمومنین(ع) مشرف شده و در حرم ایشان اختیار تام مقامات علمی آینده را به دست صاحب امر می دهد. علاوه بر تحصیل فلسفه در محضر استاد کم نظیر فلسفه آیت ا... بادکوبه ای، فقه و اصول را در محضر حضرات فقید آیت ا... نایینی، غروی اصفهانی و موسوی خوانساری می گذراند. اما یکی از بزرگ ترین جرقه های زندگی علامه طباطبایی، آشنایی رازآلوده وی با استاد العرفا و قائد بزرگ ترین معرفت شناسان عصر معاصر، آیت ا... سید علی قاضی طباطبایی بود. نقل های مختلفی از نحوه آشنایی این دو در نجف ذکر شده است، در کنار این نقل ها روایت های مختلفی از مدت تلمذ علامه در خدمت سیدعلی آقا قاضی گفته می شود.

علامه حدود 10سالی نزد این مرد تکرار نشدنی تاریخ برخی مسائل معرفتی و اخلاقی را می آموزد. زهد ایام جوانی و میانسالی علامه طباطبایی حاصل دروس اخلاقی بود که سیدعلی آقا قاضی به ایشان آموخته بودند. تقوا در عمل، به گونه ای بر ایشان مستتر شده بود که به پوشیدن لباس های فاخر یا حتی گذاردن عمامه بزرگ بر سر کراهت داشت. علامه طباطبایی به معنای واقعی کلمه به قرآن حکیم و تمام اصول تبیین شده به وسیله اهل بیت سلام ا... اجمعین، عمل می کرد.

فرزند ایشان عبدالباقی طباطبایی نقل معروفی دارد که علامه کتاب «سنن النبی» (نوشته شده توسط علامه طباطبایی درخصوص روش زندگی پیامبر اسلام (ص) است) را خودش هم مو به مو در کل عمر انجام می داد. علامه علم را به عمل قرین می کرد. خوب می دانست که به قول آیت ا... العظمی بروجردی مردم چشمان شان به عمل عالمان دینی است و هر میزانی که عالمان به امور شرعیه عمل کنند، مردم نیز متصلا در درک این امور کوتاهی نخواهند کرد.

  بدون شک یکی از دلایل وجاهت علمی علامه طباطبایی که کمتر به آن اشاره شده است، عدم دخالت ایشان نه در سیاست بلکه در بازی های سیاسی بوده است. این عدم دخالت بازی سیاسی مترادف با عدم درک سیاسی یا خنثی بودن نبود. ایشان بالطبع در مقام یک فیلسوف و یک مجتهد دارای آرای سیاسی مشخصی بود. اما اگر روش تحقیقی سیدقطب را در تفسیر قرآن در نظر بگیریم، خواهیم یافت که در هم آمیختن حقایق انسان ساز قرآنی با معلقات سیاسی جامعه و سعی کردن درجهت تبیین هستی وحی در عقل امروزی بشر چیزی جز ایجاد نوعی گذشته گرایی یا همان سلفی گری در ظاهری مدرن را ندارد و صراط علامه به حقانیت نزدیک تر بوده است.

علامه طباطبایی از این مرزها گذر کرده و قرآن را آنگونه که باید و بدون جهت گیری های خاص سیاسی تفسیر کرد. دیگر تاثیری که روش تحقیق علامه طباطبایی بر خواص جامعه گذارد، داخل کردن جریانی قرآن گرا و البته کاراتر در حوزه علمیه قم بود. تا پیش از آن مهجوریت قرآن در حوزه های علمیه سرتاسر ایران بیشتر به چشم می خورد، علامه به راستی توانست نهضت قرآنی را به وجود بیاورد که پس از درگذشت شان کسی نتوانست یارای برابری در تحقیقات قرآنی را با ایشان داشته باشد و تحرکات غالبا کم اثر بوده است. امتیاز بزرگ روح پژوهشگری علامه طباطبایی در این موارد خلاصه نمی شود. بلکه اپیستمولوژیک بودن ایشان و تعاملات معرفتی که با فرهنگ های مختلف حکمی و عرفانی داشت باعث شد چارچوب سنتی و گاها دگم حوزه، مرزهای وسیع تری را درنوردد. به طور مثال تعامل با برخی اندیشمندان آسیای مرکزی یا هندوستان و درنهایت همنشینی پروفسور هانری کربن، خاورشناس فقید فرانسوی با این فیلسوف ایرانی است. وقتی برخی دست نوشته های کربن را مطالعه می کنیم، بی درنگ درمی یابیم که او کاملا مبهوت شخصیت علمی و اخلاقی علامه طباطبایی قرار گرفته بود. علامه طباطبایی کاری با معرفت شناسی این فیلسوف فرانسوی می کند که او به نگاهی بازتر از جهان تشیع می رسد. مفهوم باطن گرایی در تشیع یکی از ثمرات این همنشینی هاست که باعث می شود هانری کربن به این تصور غلط غربیان از معرفت شیعی پی ببرد و اعلام کند که خاورشناسان اروپایی راهی غلط در فهم فرهنگ مذهب تشیع رفته اند.

  تقریبا تمامی موارد یاد شده علمی علامه برگرفته از یک نظم اخلاقی و روحی قوام یافته شده در مکتب قرآن و عترت است؛ منظومه ای به نام اخلاق، او را نه می توان صرفا یک فیلسوف صرف دانست و نه می توان یک عارف ترک استدلال کرد. نه صرفا قرآن پژوهش است، زیرا ید طولایی در سنت پژوهی دارد (کتب سنن النبی و شیعه در اسلام) و نه می توان گفت که او تنها یک فیلسوف اخلاق است. هرچه بود بیشتر شبیه حکیم بود که حکمت اسلامی او را مجاب به نوشتن المیزان و ممارست علمی کرد.

اکثریت شاگردان دانشگاهی و حوزوی علامه بر اخلاق گرا بودن ایشان تاکید دارند، این منش بزرگوارانه در برخورد با افراد موافق و مخالف، حتی بحث پیرامون اندیشه های «مارکسیستی» در ایران کاری می کند که برخی نیروهای تندروی «سازمان نظامی افسران توده» نیز شیفته مقام علمی و اخلاقی ایشان شدند. با این تفاسیر، منطقی که نشات گرفته از خصیصه های یک فیلسوف است (در کنار جنبه های اخلاقی) در علامه طباطبایی باعث بازگشایی باب تفسیری نسبتا فراموش شده ای در قرآن پژوهی شد. ایشان از دلایل ارائه تفسیر قرآنی خود می فرماید که: «هنگامی که از تبریز به قم آمدم، مطالعه ای در نیازهای جامعه اسلامی و  در وضع حوزه قم کردم و پس از سنجیدن آنها به این نتیجه رسیدم که این حوزه نیاز شدید به تفسیر قرآن دارد تا مفاهیم والای اصیل ترین متن اسلامی و عظیم ترین امانت الهی را بهتر بشناسد و بهتر بشناساند.

از سوی دیگر شبهات مادی رواج یافته بود و نیاز شدیدی به بحث های عقلی و فلسفی وجود داشت تا حوزه بتواند مبانی فکری و عقلی اسلام را با براهین عقلی اثبات و از موضع حق خود دفاع کند.» نتیجه این ممارست تفسیر المیزان در 20 جلد می شود. یکی از دلایل فراگیری تفسیر المیزان، استفاده از خود قرآن برای دلالت های مورد نیاز در تفسیر است. به این شکل که برای تفسیر آیه ای حتما شاهدی از آیات دیگر استفاده می شد و علامه تمام سعی خود را در بسط دادن این روش داشت. 
 ایشان با استفاده از این روش به مقابله با تفاسیر «صوفیانه»، «کلامیه» و «اخباریه» شتافتند. درگیری های مذهبی که حتی در تفسیر کلام خدا دخالت می کند و می تواند تفاسیر را براساس امیال شخصی یا گروهی مصادره کند. آفتی که با تفسیر های مذهبی، جهان اسلام را روزبه روز به انتهای  معنایی خود نزدیک تر می کرد. برای درک بهتر از نگاه علامه طباطبایی به گروه های مختلف تفسیری، کتاب «قرآن در اسلام» علامه طباطبایی یکی از درخشان ترین رساله ها در کشف عقب ماندگی های تفسیری 6 گروه از مکاتب تفسیری قرآن را می توان نام برد. ایشان در «قرآن در اسلام» می نویسد: «تفسیر واقعی قرآن تفسیری است که از تدبر در آیات و استمداد در آیه به آیات مربوطه دیگر به دست آید.

به عبارت دیگر در تفسیر آیات قرآنی یکی از سه راه را در پیش داریم.

نخست: تفسیر آیه به تنهایی یا مقدمات علمی و غیرعلمی که در نزد خود داریم. 
دوم: تفسیر آیه بمعونه روایتی که در ذیل آیه از معصوم رسیده. 
سوم: تفسیر آیه با استمداد از تدبر و استنطاق معنی آیه از مجموع آیات مربوطه و استفاده از روایت در مورد امکان.»

 علامه طباطبایی با توجه به نوع روش تفسیری که از قرآن انتخاب کرد، در چارچوب بررسی کلامی آیات هماره از معلمان حقیقی قرآن یعنی پیامبر (ص) و اهل بیت او استفاده می کرد. ایشان در کتاب قرآن در اسلام می نویسد: «آری این را باید اعتراف کرد که طبق روایات معصومین(ع) قرآن ظاهر و باطنی و باطن آن هم باطنی (تا هفت یا هفتاد مرتبه) دارد.» ولی نباید فراموش کرد که ایشان ظاهر و باطن را هر دو معتبر می دانست. همچنین علامه می نویسد: «آنچه از مطالعه در پیرامون حالات پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت گرامی اش(ع) استفاده می شد این است که روش آن بزرگواران در تفسیر آیات نیز همواره چنین بوده (تفسیر قرآن به قرآن). پیامبر که خدا قرآن را به او تعلیم کرد و او را معلم قرآن قرار داده... و همچنین اهل بیت گرامی اش در این جهات جانشین او هستند. طبق روایت مسلم نزد عموم مسلمانان... با این اوصاف ایشان همواره در تفسیر و تعلیم آیات به خود آیات استشهاد می کردند... بنابراین راه صاف و روشنی که معلمان قرآن آن را پیموده اند، این راه است و بس.» میراث به جای مانده از علامه طباطبایی امروز پس از گذشت 36 سال از مرگ ایشان 24 آبان ماه 1360 در کتابخانه پژوهشگران و اساتید مانده است. او دیگر رنج در غربت ماندن قرآن را تاب نیاورد و در چنین روزی، کنار صاحب کتاب  حقیقت تمام آیات را دریافت.


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12