علامه طباطبایی
يکشنبه - 2017 دسامبر 17 - 29 ربيع الاول 1439 - 26 آذر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 226156
تاریخ انتشار : 8 آذر 1396 15:28
تعداد مشاهدات : 13

تفاوت راه عرفان با راه علوم غريبه

مرحوم علامه طباطبايي در تفسير قيّم الميزان ذيل آيات ۱۰۲ و ۱۰۳ از سورة بقره که مربوط به داستان هاروت و ماروت است، بحثي فلسفي و علمي دارند و چون اين دو بحث كاملاً مرتبط است، ترجمة خلاصه اي از آن را مي آوريم و سپس نكات مورد استفاده از سخن ايشان را آورده و آنگاه بحث را پي مي گيريم

بحث فلسفي (درباره علوم غریبه)

«تجربة شخصي ما و حكايات شنيده شده شكي در وقوع كارهاي خارق عادت باقي نمي گذارد. كمتر كسي است (از ما) كه كار خارق عادت نديده يا نشنيده باشد. همة ما كم يا زياد از اين گونه كارها ديده و شنيده ايم.

اگر دقت كنيم، اكثر اين كارها، به اسباب عادي طبيعي باز مي گردد و سه گونه است:

 الف. كارهاي خارق عادتي كه صاحبانش بر اثر تمرين و عادت بر آنها قدرت يافته اند، مانند خوردن زهر، حمل اجسام سنگين و راه رفتن بر روي طناب در هوا.

ب. كارهاي خارق عادتي كه علتش بر مردم مجهول است، مثل اينكه کسي ماده اي به خود بمالد كه مانع آتش باشد و سپس وارد آتش شود يا نوشته اي نامرئي كه در برابر آتش ظاهر مي شود.

ج. كارهاي خارق عادتي كه با حركات سريع انجام مي شود، مانند كارهاي شعبده بازها.

همة اين انواع سه گانه داراي اسباب و علل طبيعي و عادي هستند كه ما نمي فهميم يا نمي توانيم، زيرا تمرين نكرده ايم.

اما همة كارهاي خارق عادت چنين نيستند؛ يعني همه مستند به اسباب طبيعي عادي نيستند، بلكه بعضي واقعا خارق عادت است. مانند خبر دادن از غيب و به خصوص آينده و نيز تأثيرگذاري در دوستي ها و دشمني ها و گره زدن ها و گره گشايي ها و بيمار ساختن يا خواباندن اشخاص و احضار ارواح يا حركت دادن اجسام با اراده كه اين كارها از اصحاب رياضت، ديده شده و قابل انكار هم نيست.

بعضي را خود ديده ايم و برخي را كساني كه سخنشان قابل تشكيك نيست، نقل كرده اند و هم اينك مرتاضان فراواني در ايران و هند و ديگر كشورها هستند كه از اين كارها مي كنند.

اگر خوب در رياضات اين گروه و تجربه هاي عملي شان با همة تنوعي كه دارند دقت كنيم، بايد بگوييم اين كارها همه مستند به «قوة اراده» و «ايمان به تأثير» است. البته اراده تابع علم و اعتقاد است. اين ارادة تأثيرگذار گاه هميشه هست و گاه در ظرف شرايط خاصي پيدا مي شود. شرايط خاص مثلاً در جاي خاصي با مركّب خاصي مطلب خاصي نوشته شود كه در تأثيرگذاري در دوستي ها و دشمني ها چنين است، يا ورد خاصّي (عوذه) خوانده شود و ... . همة اين شرايط براي پيدا شدن آن ارادة تأثيرگذار است، زیرا علم اگر يقيني باشد، براي حواس آدمي مشاهدة متعلقش را به ارمغان مي آورد و صحت اين ادعا قابل آزمون است.

کافي است به خود تلقين كنيد كه چيزي يا شخصي در جايي حاضر است. به اين صورت كه جز اين مطلب به چيزي نينديشيد و هيچ شكي هم به خود راه ندهيد. در اين صورت آن شيء يا شخص را آن چنان كه در نظر داشتيد، در برابرتان حاضر مي بينيد.

چنانكه بعضي پزشكان هم امراض خطرناك را با تلقين سلامتي به مريض درمان كرده اند.

حال اگر اراده قوي شود، مي تواند در ديگري همين اثر را بگذارد. بدون شرط يا در ظرف شرايط خاص.

از آنچه گفته شد، سه مطلب به دست مي آيد:

۱. ملاك در تأثير ارادة صاحب خرق عادت، علم قطعي اوست، ولي مطابقت اين علم با خارج لازم نيست. شاهد اين است كه كساني كه به تسخير ستارگان معتقد بودند، يقين به ارتباط با ارواح افلاك داشتند، با اينكه مي دانيم فلك وجود خارجي ندارد. از همين قبيل است آنان كه با ملك و شيطان خود را مرتبط مي دانند و اسمائي را از آنان واسطه قرار مي دهند و نيز همين گونه است كار صاحبان احضار ارواح. اينان هيچ دليلي بر حضور ارواح در غير از خيال و حسّشان ندارند، زیرا اگر روح در خارج حاضر مي شد، بايد همگان مي فهميدند و از اينجا جواب چهار شُبهه در باب احضار ارواح به دست مي آيد.

۲. صاحبان اين اراده دو گروهند:

الف. كساني كه در اراده شان بر قوّت نفس خود تكيه مي كنند، مانند اصحاب رياضات، قهراً اين گروه مقدار تأثير اراده شان محدود است، هم در خارج و هم از نظر نفس صاحب اراده. اين تأثيرگذاري اگر با گزارش گرفتن يا كمك جنّ يا ارواح يا نفوس باشد، كهانت ناميده مي شود و اگر با «دعوت» يا «عزيمت» يا «رُقْيه» باشد، سحر ناميده مي شود.

ب. انبيا و اوليا كه در تأثير اراده شان بر پروردگار اتكا دارند، اهل عبودیت و بندگي خدا و صاحبان يقين اند و هيچ چيز را جز به وسيلة خدا و براي خدايشان نمي خواهند. البته اين اراده پاك است و از نفسي نشأت گرفته كه هيچ استقلال و رنگ تمايلات نفساني در آن وجود ندارد و فقط تكيه اش بر خداست و لذا چون خدايي است نه محدود است و نه مقيد. اين تأثيرگذاري اگر همراه تحدي (دعوت به آوردن مشابه) باشد، معجزه ناميده مي شود، چنانكه در مورد انبيا چنين است و اگر بدون تحدي باشد يا همراه دعاست كه استجابت دعا نام مي گيرد و يا نيست كه كرامت ناميده مي شود.


۳. اگر مطلب وابسته به «قوت اراده» شد و اراده از اين حيث داراي مراتب است، پس اين امكان وجود دارد كه برخي اراده ها اثر بعضي ديگر را خنثي سازد، چنانكه معجزه مي تواند سحر را ابطال كند يا برخي اراده ها در بعضي انسان ها تأثير نگذارد، چنانكه در مورد خواب مغناطيسي و احضار ارواح كاملاً مشهود است كه مثلاً بعضي ارواح را هر كس نمي تواند احضار سازد.

بحثی علمی (درباره علوم غریبه)

دانش هايي كه دربارة تأثيرات شگفت آور و خوارق عادت بحث مي كند، بسيار است و ارائة نظريه اي كامل دربارة اقسام آن و ارتباط اقسام بسيار دشوار است.

مشهورترين اين دانش ها در ميان اهلش اين ۵ علم است:


۱. سيميا: دانشي كه دربارة چگونگي ترکيب كردن نيروهاي ارادي با نيروهاي مادّي خاصي براي دست يابي به تصرفات عجيب در امور طبيعت، بحث مي كند. تصرف در خيال كه «سحر العيون» ناميده مي شود، از بخش هاي همين دانش است. اين علم از بارزترين مصاديق جادوست.

۲. ليميا: دانشي است كه از چگونگي تأثير اراده به وسيلة اتصال صاحبش به ارواح قويّ عالي همانند ارواح موكل بر ستارگان و حوادث بحث مي كند. اين اتصال به وسيلة تسخير آنها يا استمداد از جنّ انجام مي شود. اين دانش هم فن تسخير است.

۳. هيميا: دانشي است كه دربارة تركيب قواي عالم بالا با عناصر مادّه براي دست يابي بر تأثيرات عجيب بحث مي كند. اين همان دانش طلسمات است. توضيح اينكه ستارگان و اوضاع آسماني با حوادث مادي ارتباطاتي دارند كه اگر هماهنگ باشند، اثر مي كنند، مثلاً اگر اشكال آسماني مناسب با پديده اي ـ همچون مرگ شخصي ـ با صورت مادي مناسبش تركيب شود، مقصود (مرگ آن شخص) تحقق مي يابد و اين معناي طلسم است.

۴. ريميا: دانشي است كه از كيفيت به كارگيري قواي مادي براي دست يابي به آثارشان به گونه اي كه بر احساس ديگران خارق عادت جلوه كند، بحث مي كند و اين همان شعبده است.

۵. كيميا: دانشي است كه از چگونگي تبديل صورت عناصر به يكديگر (مثلاً مس به طلا) بحث مي كند.

اين پنج دانش را «علوم پنج گانة پنهان» مي نامند. شيخ بهايي فرموده بهترين كتاب در اين ۵ علم كتابي بود به نام «كلّه سرّ» كه من در هرات ديدم و اين نام از حروف آغازين اين ۵ علم تركيب شده است؛ يعني كيميا، ليميا، هيميا، سيميا و ريميا.

از كتب معتبر در اين علوم خلاصة كتاب هاي بليناس و رساله هاي خسروشاهي و ذخيرة اسكندري و سرّ مكتوم رازي و تسخيرات سكاكي و اعمال الكواكب السبعة حكيم طمطم هندي است.

از علومي كه به علوم پنج گانه فوق ملحق مي شود، علم أعداد و أوفاق است كه از ارتباطات اعداد و حروف براي مقاصدي استفاده مي شود. به اين صورت كه اعداد يا حروف مناسب را در جدول هايي سه در سه يا چهار در چهار يا بيشتر به ترتيب خاصي مي نويسند و از همين علوم است دانش خافيه كه عبارت است از شكستن و تقسيم حروف مطلوب يا آنچه با آن مناسب است از ديگر اسما و بيرون آوردن اسامي فرشتگان يا جنّيان موكل بر امر مورد نظر يا خواندن در عزائمي كه از اين اسماء گردآمده است، براي دسترسي به مطلوب.

از كتاب هاي معتبر در اين فن كتاب هاي شيخ ابوالعباس توني و سيد حسين اخلاطي است.

از ديگر فنوني كه امروزه به اين علوم غريبه ملحق است، خواب مصنوعي و احضار ارواح است كه اينها هم ناشي از تأثير اراده و تصرّف در خيال است و كتاب هاي فراواني درباره اش نوشته شده است و نيازي به ياد كرد آنها نيست».

(پايان سخن علامه طباطبايي)

نكات سخنان علامه طباطبايی

كمتر كسي به اين زيبايي و اختصار دربارة علوم غريبه سخن گفته و بدين جهت ما همة عبارت را ترجمة نسبتاً آزاد كرديم و اينك به پاره اي نكات اين گفتار اشاره مي كنيم:

۱. كارهاي خارق عادت دو دسته است، دسته اي از قبيل تردستي و چشم بندي است و واقعاً خارق عادت نيست، مانند شعبده و دسته اي واقعاً خارق عادت است، مانند سحر.

۲. هر خارق عادتي مستند به تأثير اراده است و يقين به تأثير و قوت اراده اين كارهاي عجيب را ايجاد مي كند.

۳. يك راه عملي به عنوان آزمون براي كشف تأثير ارادة قوي اين است كه انسان شخص يا چيزي را مدتي مورد توجّه تام خود قرار دهد، پس از مدتي آن را در برابر خود (در حاسّة خود) حاضر مي بيند. مراد از حاسّه، خصوص چشم نيست بلكه هر حاسّه اي است و اگر اراده قوي باشد، مي تواند آنچه را كه در حاسّه خود مي يابد، در غير خود يعني در احساس او ايجاد كند.

۴. معناي ايجاد در حاسّه خود يا ديگران، همه جا حقانيت به معناي تحقق خارجي نيست.

۵. صاحبان اين ارادة تأثيرگذار دو دسته اند: گروهي بر قوت نفس خود متكي اند. اينان كاهنان، ساحران، اهل تسخير و طلسم و ... مي باشند و گروهي بر پروردگارشان اتكا دارند، اينان انبيا و اوصيا و اوليايند و كار آنها معجزه و كرامت است.

۶. ارادة انبيا و اوليا فاني در ارادة الهي است و لذا نه محدود است و نه مقيّد.

۷. فرق اعجاز و كرامت به تحدّي و عدم تحدّي برمي گردد.

۸. اراده هاي مؤثّر مي توانند با يكديگر به مقابله برخيزند و يكديگر را ابطال كنند.

سحر بـا معجزه پهلو نزند دل خوش دار
 
سامری کیست که دست از ید بیضا ببرد[۱]
۹. علوم غريبه فراوانند كه امّهاتشان ۵ علم است: سحر، تسخير، طلسم، شعبده و كيميا و ۴ علم ديگر به اينها ملحق است: علم اعداد و أوفاق و حروف، علم تكسير، خواب مغناطيسي و احضار ارواح.

۱۰. در همة اين علوم كتاب هاي فراواني نوشته شده و قابل تعليم و تعلّم است و بهترين كتاب در زمينة علوم پنج گانه از نظر شيخ بهايي كتاب «كلّه سرّ» است.

نویسنده: آیةالله حاج شیخ علی رضائی
منبع: کتاب سیر و سلوک (طرحی نو در عرفان عملی شیعی) صفحه ۶۱۳ تا ۶۲۸

پی نوشت:

۱. دیوان حافظ

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12