علامه طباطبایی
يکشنبه - 2017 دسامبر 17 - 29 ربيع الاول 1439 - 26 آذر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 226448
تاریخ انتشار : 12 آذر 1396 11:47
تعداد مشاهدات : 27

علامه طباطبایی؛ چشم اندازی اصیل در تاریخِ تفسیر

یکی از شاگردان و همراهان علامه طباطبایی، آیت الله دکتر محمدصادقی تهرانی است که در این نوشتار قسمت هایی از خاطرات وی از ارتباط فکری چند ساله او با علامه طباطبایی عرضه می شود.
نویسنده: حسین روحانی صدر

اشاره:
 در تاریخ اسلام، تفسیر قرآن که باید تنها نماد علمی جامعه اسلامی باشد، چالش های بسیار زیادی را تا به امروز پشت سر نهاده است. در واقع جامعه اسلامی به حیث احترامی که برای کلام الهی قائل است، وارد شدن در موضوعات تفسیری را به استناد برخی روایات بسیار محدود و با مرزبندی های فراوانی می پذیرد و هر مفسر در طول زندگی خود  با بی مهری ها و نامهربانی های اهل علمِ آن دوره مواجه می شود؛ به حدی که این تنگناها موجب کاهش توانایی علمی وی می شود. علامه طباطبایی، مفسر عالی قدر قرآن، در سده اخیر نیز از این ناملایمات بی بهره نمانده و با آنکه سه دهه از رحلت وی می گذرد و مجموعه تفسیرالمیزان وی به چاپ های متعدد رسیده است، ولی همچنان زوایای علمی و اندیشه های قرآنی وی مورد نقد و بررسی جامعه علمی قرار نمی  گیرد. یکی از شاگردان و همراهان علامه طباطبایی،  آیت الله  دکتر محمدصادقی تهرانی است که در اینجا قسمت هایی از خاطرات وی از ارتباط فکری چند ساله او  با علامه طباطبایی عرضه می شود. سیدمحمدحسین طباطبایی معروف به علامه طباطبایی (۱۲۸۱-۲۴ آبان ماه ۱۳۶۰ هجری شمسی در تبریز) مؤلف تفسیر المیزان، فقیه، فیلسوف و مفسر قرآن است.

علامه طباطبایی در اوایل ورود به قم؛ از شهر تبریز؛ برای عده ای از فضلا درس فقه و اصول و معقول می گفت؛ بعد ها در مسجد سلماسی واقع در چهار راه بیمارستان، درس تفسیر را هم شروع کرد. درس عرفان ایشان نیز در مدرسه آقای حجت برگزار می شد که شاگردانی چون آقایان مطهری و منتظری و بنده و... داشتند.

علامه طباطبایی در طول تاریخ اسلام بهترین مفسر علی الاطلاق است، چون قرآن را با قرآن تفسیر می کرد. این تفسیر قرآن با قرآن در میان علمای تفسیر در کل تاریخ اسلام یا خیلی کم بوده و یا اصلاً وجود نداشت. بنابراین به اعتقاد من ایشان اعلم مفسرین تاریخ اسلام هستند. ایشان در زمان حضور خود در قم چهار جلد تفسیر نوشتند. البته خیلی مختصر به طور قوله تعالی و در بعد فقهی قرآن وارد نشدند تا به حوزه ای ها ضرری نخورد چون در حوزه ها فقه حساسیت بیشتری دارد. مسئله مرجعیت و مرید و..... همه به فقه مربوط می شود. از خود علامه هم پرسیدم چرا شما در فقه وارد نمی شوید گفتند: «مرا به خاطر اصل طرح کردن قرآن دارند تحت فشار می گذارند. اما اینکه من این کار را می کنم چون مثل آن زمان نیست که یک مرجع متمرکز باشد، الان متعدد است. در ثانی من جانم فدای قرآن. می خواهند هر چه بکنند. باید حرف حق را زد. باید نهضتی ایجاد شود برای احیای قرآن. خیلی ها قرآن می خوانند. از بعد لفظی خوب می خوانند، اما محروم از معانی.»
من و آقای مهدی حائری تهرانی به ایشان اصرار کردیم که تفسیر را به طور مفصل شروع بفرمایید که چاپ شود. اما ایشان از نظر اقتصادی در وضعیت خوبی به سر نمی بردند و منزل نداشتند تا اینکه یکی از دامادهایشان، دکتر مناقبی به تبریز رفت و زمین های مربوط به ایشان را احیا و خانه ای تهیه کرد.

در زمان فعالیت های حزب توده در میان علما نگرانی هایی ایجاد شد که علامه طباطبایی در پاسخ به نیاز جوانان، جلساتی ترتیب داد و حتی برای آنکه فضای دانشگاهی تهران و محافل دیگر را نیز با دیدگاه های قرآنی خود و توحید اسلامی آشنا سازند، بعضی روزها بعد از نماز صبح سوار اتوبوس های آن زمان، که بسیار بی کیفیت و پر سر و صدا و کم سرعت بودند، به تهران آمده در گوشه ای از دانشگاه الهیات یا دانشسرای تربیت معلم می نشست و کتاب ها و افکار و نظرات توده ای ها را با آرامش خاصی برای جوانان نقد و حلاجی می کرد. به این امید که در حد وسعش بتواند از گرایش نسل جوان ایران به جذب توده و افراد مادی بکاهد.

از سوی دیگر با افزایش فعالیت های کمونیستی و انتشار مجدد نشریات طرفداران دکتر آرانی، در بین جوانان افکار و عقاید کمونیستی ترویج می شد. لذا با علامه طباطبایی صحبت شد که شب های پنج شنبه و جمعه، جلسه ای در این باره در خدمت ایشان باشیم. در نتیجه همین جلسات کتاب معروف خود، اصول فلسفه و روش رئالیسم را نوشتند. ما هم کتاب های دیگر درباره کمونیسم را مطالعه کرده و در مورد آنها بحث می کردیم. در این مجلس آقایان مطهری، حائری تهرانی، دکتر بهشتی، سبحانی، بنده و آقای امینی در خدمت ایشان بودیم. این جلسه سال های متمادی ادامه پیدا کرد. (بعدها در تهران، آقای مطهری بر کتاب روش رئالیسم پاورقی تهیه و بارها به چاپ رساندند.)

البته علاوه بر این ارتباط علمی و ترتیب مجالس درس؛ بین بنده و خانواده علامه طباطبایی و آقا شیخ مهدی حائری تهرانی ارتباط صمیمی و نزدیکی وجود داشت. [1]زندگی ساده علامه طباطبایی همیشه زبان زدِ عام بود، در هوای سرد زمستان همان عبای نازک تابستانی خود را بر تن داشت و بعد از ورود به جلسه درس تا ده دقیقه می لرزید و پس از کنترل خود درس را شروع می کرد. پسرش عبدالباقی برای من نقل می کرد که زمستان های بسیاری غذای آنها نان و ماست بوده است.

آیت الله طباطبایی دو برخورد با آیت الله بروجردی پیدا کردند؛ هر چند بعضی از اطرافیان هم بیکار ننشستد و آتش را دامن زدند.
برخورد اول اینکه در تهران خواستند دوره بحارالانوار علامه مجلسی را تجدید چاپ کنند، آن را در یکصد جلد به قطع وزیری برآورد کرده بودند. بانیان امر از علامه طباطبایی خواستند که در موارد لازم، پاورقی هایی بر نظرات علامه مجلسی یا احادیث و منقولات بحار بزنند؛ و ایشان هم پذیرفتند. این پاورقی ها با نامی که اشاره به لقب علامه طباطبایی بود از جلد اول تا پنجم ادامه یافت.
شنیدیم که از نجف اشرف و گویا بیشتر آیت الله شاهرودی به آیت الله بروجردی پیشنهاد شد نگذارد آقای طباطبایی که اهل فلسفه است، چنین پاورقی هایی بر بحار بزند؛ حال نمی دانم آیت الله بروجردی چه اقدامی داشتند. در هر حال پیشنهاد علمای نجف به صورت اعتراض درآمد؛ با این باور که حق این است که نوشته علامه تند و زننده است و فقط برای مباحثه بین الاثنین (دو نفره) معمول میان اهل علم خوب است، نه این که بنویسند و به دست عامه مردم بدهند؛ آن هم از حوزه که بر اساس حفظ و نشر احادیث و اخبار و فقه و احکام دینی استوار است، نه فلسفه دانی و افکار حکمای یونان و روم. بر فرض که علامه مجلسی در مباحث فلسفی مانند علامه طباطبایی که رشته تخصصی ایشان فلسفه بود وارد نبوده، ولی نباید به دفاع از فلاسفه، عالم دینی بزرگی چون او را بدان گونه تخطئه کرد.

باری؛ اعتراض علمای نجف به آیت الله بروجردی و تذکرات ایشان به علامه طباطبایی به جایی رسید که فرمودند: «اگر آقای طباطبایی به این کار ادامه دهد، ناچارم چیزی بگویم. «سخن علامه طباطبایی این بود که» علمای نجف به آقای بروجردی فشار آوردند جلوی مرا در نوشتن پاورقی های بحار بگیرد و کار به آنجا کشیده که ایشان هم پیغام داده فلانی در مجلدات بعدی اصول فلسفه و روش رئالیسم، که روی جلد آن نوشته سیدمحمدحسین طباطبایی، طوری بنویسد که با حسین طباطبایی متفاوت باشد.» ایشان با ناراحتی ابراز داشت: «آقای بروجردی مطمئن باشید کسی شما را فیلسوف نمی داند تا مطلب بر وی مشتبه شود.»

هنوز ماجرای نوشتن پاورقی ایشان بر بحار فروکش نکرده که گفتند آیت الله بروجردی فرمودند: «این همه فلسفه خوانی در حوزه به چه دردی می خورد؟» و چون در این گونه موارد اطرافیان ایشان آتش بیار معرکه بودند، از آن هراس داشتیم، مبادا آیت الله بروجردی سخنی در منبر بگویند و مغرضین آن را کش داده و ماجرایی برای علامه طباطبایی پیش بیاید. آیت الله بروجردی می دانستند که خیلی از طلاب در درس فلسفه علامه طباطبایی و برخی دیگر از فضلای فلسفه گو حاضر می شدند؛ ولی بارها فرمودند: «حوزه های علمیه شیعه تا امروز آنقدر فلسفه خوان نداشتند. اگرچه جناب سیدمحمدحسین طباطبایی مرد بزرگی است، ولی حضور این همه جمعیت جوان در درس فلسفه شاید نتیجه خوبی به دنبال نداشته باشد. چرا که ظرفیت افراد با هم متفاوت است. از این گذشته، این افزایش تعداد شرکت کننده مغایر با اهداف حوزه های علمی شیعی است.»

آقایان مکارم و دوانی و سبحانی و آقا سیدمرتضی جزایری خدمت آقای خمینی(ره) رفته و از ایشان خواستند هر طور شده آیت الله بروجردی را ببینند و ایشان را متوجه غرض ورزی مغرضین بکنند. اما فرمودند: «در این باره نمی شود چیزی به آقای بروجردی گفت» و چون آقای سبحانی اصرار کرد، گفتند: «آقای بروجردی خودشان اهل معقول (فلسفه و علوم عقلی) هستند و با فلسفه مخالف نیستند. وقتی در بروجرد بودند و خبر به قم رسید که ایشان گذشته از فقه و اصول معقول هم تدریس می کنند چند نفر از مقدسان به ایشان نوشتند یا رفتند بروجرد و کاری کردند که ایشان درس معقول را ترک کردند. آقا سید محمد حسین مرد بزرگی است؛ حفظ ایشان با این مقام علمی لازم است.»

فرمودند: «وقتی من در صحن حضرت معصومه(س) حکمت می گفتم، حجره ای انتخاب کرده بودم که حدود 17 نفر جا داشت؛ عمداً چنان جایی را انتخاب کردم که بیشتر نیایند. به آنها هم که می آمدند و افراد خاص و شناخته شده ای بودند، یک هفته بعد می گفتم درس مرا بنویسید و بیاورید. اگر فهمیدند اجازه می دادم وگرنه می گفتم شما نباید فلسفه بخوانید. چون مطالب فلسفی را درک نمی کنید و باعث زحمت خواهید شد؛ هم زحمت خودتان و هم زحمت من. چون خواهید گفت: ما پیش فلانی فلسفه خواندیم. آقای بروجردی را نمی شود دید؛ آن هم برای این کار. نمی گذارند آن طور که می خواهید مطالب را به ایشان بگویم. به نظرم خوب است آقا سیدمحمدحسین چند ماهی درس معقول را تعطیل نماید و برود مسافرت ؛ تا وضع فعلی قدری آرام گیرد و بعد که برگشت برای عده کمتری و در جای کناری درس خود را بگوید. فعلاً صلاح در این است تا بعد چه شود.» به آقای سبحانی هم فرمودند ایشان هم چند ماهی تعطیل کنند اما ایشان قبول نکردند.

یکی دو روز بعد، موضوع را به استاد علامه طباطبایی گفتند. اول حاضر نبودند درس را تعطیل کنند ولی بعد قبول کردند و به مسافرت رفتند و قضیه خاتمه یافت، دیگران نیز تعطیل کردند و مغرضان هم ساکت شدند.[2]

متأسفانه فلاسفه اغلب به بیراهه می روند. فلسفه علامه طباطبایی یک فلسفه متعادل بود. حتی در اصول چهارگانه نیز اشکال در فلسفه بسیار دیده می شود. آیا فلسفه قرآن معصوم است یا فلسفه آقایان؟ این فلاسفه قرآن را با عقل خودشان محک می زنند. به طور مثال می گویند روح مجرد است. در حالی که این مسئله خلاف عقل، علم و خلاف کتاب و سنت است. محکم ترین محکمات قرآن این است که خدا مانند ندارد. روحی که مجرد است، ناقض تجرد خداوند است. مجرد جا و مکان ندارد ماده جا و مکان دارد. اگر روح مجرد است چرا متعدد هم هست؟ خود انسان دارای چند روح است: روح نباتی، روح حیوانی، روح انسانی.

کلاس تفسیر علامه طباطبایی حالت قدغن داشت و عده کمی شرکت می کردند. تفسیر، رسمیت نداشت، هنوز هم ندارد. سابقه هم نداشت در میان ما. متأسفانه قرآن صددرصد محور دروس علمی نیست. قرآن که در میان کتب آسمانی کتاب وحیانی پایانی است و کامل ترین کتاب است و پاسخ احتیاجات مکلفان را در بر دارد، تقریباً کنار رفته. به همین جهت فتاوای فقهای شیعه و هم فتاوای فقهای سنی و هر دو با یکدیگر اختلاف دارند. در حالی که قرآن، محور احکام است. قرآن، بیان للناس، تبیان لکل شیء، بلاغ و نور است و بیان خدا در لفظ و معنا از هر بیانی حتی از بیانات قبلی خدا در کتب وحیانی، مهم تر، روشن تر و کامل تر است. با این حال از جمله حرف هایی که می گویند این است که قرآن ظنی الدلاله است. در حالی که خداوند اعدل، اعلم و اکرم و در کل جهات از کل خلائق برتر است. چطور در آخرین کتاب آسمانی که بیانگر نیازهای مکلفان است تا روز رستاخیز بیان خدا قاصر باشد؟ بیان من و شما واضح است، ولی بیان خدا قاصر است؟ ولی می گوییم قرآن ظن الدلاله است و معلوم نیست به چه دلالت می کند؟ در حالی که از جمله آیاتی که قرآن را دلیل یگانه، بی نظیر و ابدی می داند این آیه است: «واعتَصِموا بِحَبلِ الله جَمیعا وَ لا تُفَرِّقوا» – به ریسمان خدا چنگ بزنید و پراکنده نشوید – حبل الله، قرآن است. حبل الله فرموده، نفرموده که دو حبل، سه حبل. حبل الله ریسمان وحیانی، رسالتی و پایانی قرآن است، سنت هم هست، ولی سنت در حاشیه قرآن است. سنت بیانگر رموز رمزی قرآن است. کلمات دال قرآن خودشان بیانگر هستند. «القرآن یُفَسِّرُ بَعضُه بعضاً و ینطق بعضاً علی بعض.» قرآن خود خویشتن را تفسیر می کند. قرآن خودش بهترین تفسیر، مفسر مطالب دیگر و هم مفسر خودش است. چطور قرآنی که مفسر خودش و آیین و افصح و انور همه چیز است نیازمند بیان دیگر است؟ آیا بیان رسول مهم تر است یا بیان خدا؟ پس احتیاج به سنت رسول الله صلوات الله علیه در بعد معنا کردن آیات دال قرآن نیست، در بعد معنا کردن حروف رمزی قرآن است. کل مؤمنان امر شدند به اعتصام به حبل الله، واغصموا نیست، اعتصموا است. اعتصام یعنی چنگ آویز شدن، بسیار دقیق و عمیق و رقیق.

از قرآن احیاناً استفاده می شود ولی آنجا که خودشان قبول دارند اگر قبول ندارند استفاده نمی شود. این واویلا است که امام رسول گرامی(ص) و امام ائمه(ع) که قرآن است پشت سر نهاده شود و در خفا قرار گیرد. اینها که می گویم بر محور تفسیر علامه طباطبایی یا تفسیر الفرقان است. قرآن در آیاتی چند، دلیل شرعی خود را فقط یک دلیل دانسته، در سوره کهف آیه 27 آمده است: « ای پیغمبر! آنچه به تو وحی شده است از کتاب پروردگارت که قرآن است بخوان.» برای کلمات قرآن هرگز تبدیل کننده ای وجود ندارد. حتی بعد از اینکه خدا قرآن را وحی کرد، هیچ کس حتی خدا هم قرآن را تبدیل نمی کند. محال است تو غیر از قرآن پناهگاهی پیدا کنی و رسالتی بیاوری.

در سوره جن هم گفته که جز خدا هیچ پناهگاهی برای پیغمبر نیست. حضرت محمد(ص) که بزرگ ترین و خاتم پیامبران است، اعقل عقلا و اعلم علما است جز قرآن هیچ پناهگاه رسالتی و وحیانی ندارد. تز دکترای من در مورد ستارگان از دیدگاه قرآن بود. اساتید حاضر در جلسه مدافعه آقایان راشد، مشکات و عامری (وزیر دادگستری) همه گفتند که ما از این موضوع سر در نمی آوریم، خودتان توضیح دهید که پس از توضیح بنده، درجه فوق ممتاز را به من دادند.

بعدها که کتاب ستارگان از دیدگاه قرآن چاپ شد، آقای مشکات در لندن گله کرد که چرا اسم دانشگاه نیامده، گفتم: «شما همه تصویب کردید که این کتاب مربوط به دانشگاه نیست.» آیت الله علامه طباطبایی نیز بعد از مطالعه کتاب گفتند: «این کتاب نه دانشگاهی و نه حوزه ایست بلکه فقط قرآنی است.»من در حین تدریس و تحصیل در دانشکده الهیات دانشگاه تهران از سنت و روش استادم آیت الله علامه طباطبایی در طرح مباحث الهی میان جوانان غافل نماندم. روزهای آخر زندگی آقای طباطبایی هر روز به منزلشان می رفتم، صحبت و حرف زدن برای ایشان بسیار مشکل بود، اما هر گاه توان صحبت داشتند با من صحبت می کردند. روزی فرمودند: «من می توانم از شما خواهشی کنم؟» گفتم: «امر بفرمایید.» فرمودند: «خواهش می کنم تا پایان نیافتن الفرقان، برای هیچ چیز قلم روی کاغذ نگذارید.» گفتم: «چشم!» و همین کار را هم کردم. در سال های بعد از انقلاب اسلامی با تألیف ادامه تفسیر الفرقان، چند مجلد تفسیر برای طبع به لبنان بردم.

  
[1] . تاریخ شفاهی زندگانی و خدمات اجتماعی فرهنگی آیت الله حائری تهرانی؛ تدوین: رحیم نیکبخت، صص: 73-75، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1388.
[2] . علی دوانی؛ نقد عمر زندگانی و خاطرات؛ با تجدید نظر و اضافات، ج ،1 صص: 283-284-285-286، انتشارات رهنمون، زمستان 1383.




نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12