علامه طباطبایی
يکشنبه - 2017 دسامبر 17 - 29 ربيع الاول 1439 - 26 آذر 1396
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 226469
تاریخ انتشار : 12 آذر 1396 16:31
تعداد مشاهدات : 12

شخصیت علمی و نظری علامه سید محمدحسین طباطبایی

بیست وچهارم آبان ماه مصادف بود با سالگرد رحلت فیلسوف، فقیه و متأله سترگ، علامه سید محمدحسین طباطبایی. مطلب ذیل به قلم حجت الاسلام والمسلمین دکتر احمدرضا یزدانی مقدم (عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی) به همین مناسبت برای انتشار در اختیار «مباحثات» قرار گرفته است.
 
 

احمدرضا یزدانی مقدم
تاریخ و سیره
۲۶ آبان ۱۳۹۵
نسخهٔ چاپی
همخوان کنید
یک دیدگاه (RSS)
 
سيد محمدحسين طباطبايى معروف به علامه طباطبايى، مفسر بزرگ و مشهور دوران معاصر، در سال ۱۲۸۱ شمسى در تبريز در ميان يك خانواده عالِم متولد شد و در آبان ۱۳۶۰ مطابق محرم الحرام ۱۴۰۲ به لقاءالله پيوست. گزارشات زیادی درباره زندگی علامه طباطبایی در دست است. معتبرترین این گزارش ها، نوشتار خود علامه طباطبایی است که با عنوان زندگی من در زمان حیات وی، در سال های چهل، به چاپ رسیده است. از علامه طباطبايى علاوه بر تفسير مشهور الميزان آثار زيادی بر جاى مانده است؛ از جمله: سنن النبى، اصول فلسفه يا روش رئاليسم، كتاب توحيد( شامل سه رساله)، نهاية الحكمه، بداية الحكمه، شيعه در اسلام، قرآن در اسلام، وحى يا شعور مرموز، حكومت در اسلام، اعجاز،على و الفلسفة الالهيه، حواشى بر كتاب كفاية الاصول، حواشى بر كتاب الانصار الاربعه ملاصدرا، تعليقاتى بر شش جلد اول تا ششم بحارالانوار و رساله‏هايى كه منتشر نشده است.

حجت الاسلام والمسلمین                یزدانی مقدم
علامه طباطبایی شخصیتی تأثیرگذار بر معاصران و مباحث اسلامی است. در آثاری که در زمان حیات وی و بعدها پس از ارتحال او، در داخل و خارج، منتشر شده و می شود، همگی بر اهمیت و جایگاه اندیشه و شخصیت وی در ایران معاصر اتفاق نظر دارند. چه در مباحث اندیشه ای و چه در مباحث مربوط به تحولات ایران و انقلاب اسلامی، علامه طباطبایی به مثابه یک نظریه­ پرداز برجسته که انقلاب فرهنگی در حوزه علمیه قم و به تدریج در مراکز علمی و فرهنگی ایران را پی افکند و در ارتقا و گسترش مباحث نظری اسلامی شیعی مؤثر بود، تلقی می گردد.

در حوزه علمیه قم، نسلی از اساتید فلسفه و عرفان و قرآن و کلام در محضر او پرورش یافتند که امروزه شخصیت­ هایی فراملی به شمار می آیند. از این میان می توان از حضرات آیات بهشتی، جوادی آملی، سبحانی، مصباح یزدی، مطهری، استادی، امامی کاشانی، حسن زاده آملی، قاضی طباطبایی، مکارم شیرازی و… یاد کرد.‏[۱]‎ معمولاً این اساتید در مباحث خود به آرا و نظرات علامه طباطبایی توجه و استناد دارند و یا مجموعه های مستقلی درباره شخصیت و اندیشه های وی فراهم آورده اند.

در میان روشنفکران، مباحثات و تعاملاتی میان وی و شاگردانش و چهره های ملی دینی سیاسی اندیشه ای چون یدالله سحابی، مهدی بازرگان، سید حسین نصر و داریوش شایگان وجود داشت. گذشته از این، شریعتی در گفتاری او را به سقراط تشبیه می کند.‏[۲]‎ تا همین سال ها رهروان راه وی نیز کماکان به نظرات علامه استناد و اشکال کرده اند. برخی از صاحب نظران مکتب تفکیک نیز از وی به احترام و عظمت یاد کرده و گاه بر او اشکال می کنند. در برخی موارد به نظر می رسد برخی از سخنان نصر و شایگان ترجمه و بیان نظرات علامه طباطبایی است.

از آن جا که نخستین متون درباره علامه طباطبایی از سوی شاگردان عرفانی وی نگاشته شد، علامه طباطبایی شخصیتی عرفانی و معنوی معرفی شد و جلوه کرد. بعدها برخی از شاگردان وی بر نقش فرهنگی وی در انقلاب تصریح و تأکید کردند که البته همچنان تحت الشعاع گزارش اولی قرار گرفت و کماکان علامه، دانشمندی عارف و فیلسوف معرفی شد و کُنش و فعالیت های سیاسی و حتی فرهنگی وی در بوته فراموشی و یا غفلت قرار گرفت.
در مباحث نظری پُردامنه و تأثیرگذار دهه های شصت تا هشتاد، نظریات علامه از پُرارجاع ترین و پُراستنادترین نظریات و منابع و آثار بوده است. شخصیت علمی و نظری وی به گونه ای بوده و هست که موافق و مخالف به وی و آرا و آثارش توجه داشته و ارجاع می دهند. شهید مطهری در بسیاری از آثار گفتاری و نوشتاری خویش به نظرات و شخصیت علامه طباطبایی اشاره و استناد می کند. توضیحات و استنادات وی در جلسه های نقدی بر مارکسیسم (مرتضی مطهری) درباره جاودانگی اخلاق و نتایج نظریه ادراکات اعتباری علامه در این باره پس از آن شهید سعید؛ از سوی دیگر اندیشمندان این حوزه اندیشه ای پی گرفته شد. گرچه امروزه این مباحث از شدت و حدت اولیه برخوردار نیست، باری کماکان به طور جدّی وجود دارد و در کار است. آیت الله جعفر سبحانی از شاگردان علامه طباطبایی و استاد فلسفه و کلام در حوزه علمیه، به دیدگاه علامه طباطبایی از منظر دانش کلام و موضوع حُسن و قبح عقلی می پردازد. همین موضوع در کار محسن جوادی با عنوان رابطه «هست» و «باید» پی گرفته می شود. در حوزه علمیه قم، طلابی که به مباحث جامعه شناسی و معرفت شناسی اشتغال داشتند، از این منظر، نظریه را مورد توجه و بحث و بررسی قرار دادند. توجه به نظریه ادراکات اعتباری و اندیشه های علامه طباطبایی در همین مباحث محدود نمانده و در حوزه های دانشی فلسفه محض، فلسفه اخلاق، فلسفه سیاسی و… بحث و بررسی گردید.

در حال حاضر می توان اظهار داشت که اقبالی که به دنبال طرح مباحث علامه طباطبایی از سوی شهید سعید مرتضی مطهری و بحث و بررسی آن ها پیدا شد و در محافل حوزوی و روشنفکری نضج گرفت، در مباحث آکادمیک و دانشی ادامه پیدا کرده و حوزه های دانشی جدیدتری نیز به این سلسله مباحث اندیشه ای و دانشی پیوستند. امروزه ده ها پایان نامه و مقاله علمی و پژوهش درباره اندیشه های وی نگاشته شده و می شود. این همه غیر از اقبال عمومی به آثار و اندیشه های علامه طباطبایی، به عنوان یک اندیشمند اسلامی، مفسّر و فیلسوف و به ویژه عارف است که به طور کلی در میان مردم و طلاب حوزه های علمیه مشاهده می شود.

آثار فکری فرهنگی علامه طباطبایی در چند گروه از اندیشمندان نسل بعد از وی چنین است: در حوزه های علمیه و در دروس و علوم حوزوی بسیاری از اساتید و اندیشمندان، شاگردان وی یا شاگردانِ شاگردان وی هستند. آشنایی اینان با علامه طباطبایی بیش تر در علوم رسمی حوزوی مانند فلسفه و عرفان و تفسیر است. در فلسفه شاگردان وی که اکنون به تدریس فلسفه اشتغال دارند و یا بازنشسته شده اند و شاگردان آنان اساتید کنونی فلسفه هستند عبارتند از: یحیی انصاری شیرازی، محمدتقی مصباح یزدی، سید رضی شیرازی، عبدالله جوادی آملی، حسن حسن زاده آملی، جعفر سبحانی، حسن ممدوحی، غلامحسین ابراهیمی دینانی، سید جلال الدین آشتیانی. در عرفان از حضرات آقایان: سید محمدحسین حسینی طهرانی، حسین خوشوقت، محمود امجد، حسن زاده آملی، علی سعادت پرور، و نیز از نسل بعد از اینان می توان نام برد. در کلام به ویژه باید از جعفر سبحانی، ابراهیم امینی و مرکز تخصصی کلام یاد کرد. از میان شاگردان حوزوی آن جناب، کسانی که بتوان گفت به طور جدی تر به فلسفه سیاسی توجه کرده اند، باید از آقایان مرتضی مطهری، محمد حسینی بهشتی، محمدتقی مصباح یزدی و عبدالله جوادی آملی نام برد.

از میان گروهی که روشنفکران مذهبی به حساب می آیند، عده قابل توجهی به اندیشه ها و آرای علامه طباطبایی توجه داشته اند. اینان از شاگردان مستقیم علامه به شمار نمی آیند؛ مانند علی شریعتی، مهدی بازرگان، حبیب الله پیمان، عبدالکریم سروش و… .

قابل پیش بینی است که با چالش ها و پرسش های نظری و یا موقعیت ها و پیش آمدهای سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و احیا و تنقیح آثار علامه طباطبایی، این اندیشمند در ابعاد و موضوعات گوناگون اندیشه و عمل اسلامی، هر چه بیش تر مورد توجه و ارجاع و استناد قرار گیرد. حتی امروزه نیز فراهم آوردن کتاب شناخت برای علامه طباطبایی کاری دشوار و پُردامنه است و تنها کتاب شناسی موجود که در سال ۱۳۷۰ فراهم آمده، از بیش از صدها اثر، اعمّ از مقاله و پایان نامه و گزارش درباره علامه طباطبایی خبر می دهد.

امروزه با فاصله چند ده ساله از موضوعات نظری دهه های ۲۰ تا ۶۰ و حتی ۷۰؛ نقش برجسته علامه طباطبایی و افکار و آرای او هر چه بیش تر قابل مشاهده است. از این رو چنان که به ویژه شاگردان حوزوی وی بر نقش و جایگاه فرهنگی و اندیشه های او در انقلاب اسلامی تصریح و تأکید داشته اند،‏[۳]‎ با تأخر، ناظران و تحلیل گران خارجی نیز بر نقش و جایگاه وی به عنوان تئوریسین برجسته انقلاب اسلامی اذعان و تأکید دارند.‏[۴]‎

هنوز چندان کار جدی و قابل تأملی در تجزیه و تحلیل کلیت اندیشه سیاسی و آرای نظری علامه طباطبایی حاصل نیامده است. تنها کار قابل توجه و متأسفانه مختصر، گزارش کوتاهی از نوآوری های فلسفی علامه طباطبایی از سوی آیت الله جوادی آملی است.‏[۵]‎ هم چنین برخی از فضلا و پژوهشگران با تفصیل بیش تری به این موضوع پرداخته اند. تنها موضوعی که در مباحث فلسفی و اندیشه ­ای بیش تر مورد توجه قرار گرفته و در نسخه اول گزارش جوادی آملی هم یا مفقود و یا کم رنگ است، موضوع ادراکات اعتباری است که می توان آن را مبنای نظری فلسفه سیاسی علامه طباطبایی به شمار آورد و البته منحصر به این موضوع هم نیست. لگنهاوزن نیز که به ابعاد کلامی اندیشه های علامه طباطبایی در مقایسه با اندیشمندان غربی توجه کرده <strong> و چنان که قابل انتظار است به تفسیر و تفصیل و بسط نظرات علامه طباطبایی نپرداخته است.

از آن جا که نخستین متون درباره علامه طباطبایی از سوی شاگردان عرفانی وی نگاشته شد، علامه طباطبایی شخصیتی عرفانی و معنوی معرفی شد و جلوه کرد.‏[۶]‎ بعدها برخی از شاگردان وی بر نقش فرهنگی وی در انقلاب تصریح و تأکید کردند که البته همچنان تحت الشعاع گزارش اولی قرار گرفت و کماکان علامه، دانشمندی عارف و فیلسوف معرفی شد و کُنش و فعالیت های سیاسی و حتی فرهنگی وی در بوته فراموشی و یا غفلت قرار گرفت. امروزه نیز با گذشت یک نسل، واسطه میان علامه و نسل و عصر کنونی و به ویژه ارتحال فرزند بزرگوار وی- مرحوم مهندس عبدالباقی طباطبایی- معلوم نیست که این خلأ قابل التیام باشد. آن چه می دانیم این است که شواهد موجود حکایت از کنش گری فرهنگی وی دارد و اگر به یاد داشته باشیم که وی کنش گری فرهنگی را مبنا و زیربنای تحولات عمیق سیاسی می داند، آن گاه در می یابیم که در واقع وی از سطح سیاست به عمق آن منتقل شده و سطح سیاست را رها کرده تا عمق و مبنا و زیربنای سیاست –  که تفکر و اندیشه و اخلاق و اعتقاد است – را مهندسی کند. در نهایت می توان گفت آرا و نظرات علامه طباطبایی، چنان که گفته شد، مورد توجه اندیشمندان بوده و می باشد.

 
 
پانوشت ها
برای فهرستی از این طلاب، فضلا و اساتید نک: سبحانی، جعفر، «نظری و گذری بر زندگانی استاد علامه طباطبایی»، مندرج در یادنامه مفسّر کبیر استاد علامه طباطبایی، ص۷۳. [↪]
«… در تهران جلسات هفتگی یی تشکیل می شد با حضور پروفسور هانری کربن استاد دانشگاه سوربن و اسلام شناس  معروف و متخصص منحصربه فرد فرهنگ شیعی در غرب و شرکت آقای سید محمدحسین طباطبایی مدرس حکمت و مفسر قرآن در قم و دیگر فضلا و دانشمندان قدیم و جدید. طباطبایی گویی سقراط است که نشسته و گرداگردش را شاگردان گرفته اند و کربن نیز فاضل خوش ذوقی که می کوشد تا از این اقیانوس عظیم افکار و عواطف عمیق و گونه گونه ای که فرهنگ اسلامی و شیعی را ساخته است جرعه هایی بنوشد (شریعتی، علی، مجموعه آثار، ج۴، ص۱۰۴). [↪]
نک: مصباح یزدی، محمدتقی، تماشای فرزانگی و فروزندگی، صص ۴۱-۵۹، ۸۰-۸۲، ۹۸-۱۰۹. و منابع دیگر… . [↪]
نک: بروجردی، مهرزاد، روشنفکران ايراني و غرب، ترجمه جمشيد شيرازي، صص ۱۲۹، ۱۳۷، ۱۳۸، ۱۴۹. و منابع دیگر. [↪]
نک: جوادی آملی، عبدالله جوادی، «سیره فلسفی علامه طباطبایی»، مندرج در یادنامه مفسّر کبیر استاد علامه طباطبایی. [↪]
نک: حسینی طهرانی، محمدحسین، مهر تابان، چاپ اول، بدون محل چاپ، انتشارات باقرالعلوم(ع)، [بی تا] (این اثر در زمان حیات علامه طباطبایی و به احتمال در ۱۳۵۹ منتشر شده است). [↪]


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12