علامه طباطبایی
جمعه - 2019 سپتامبر 20 - 21 محرم 1441 - 29 شهريور 1398
ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 258236
تاریخ انتشار : 15 مرداد 1398 0:0
تعداد بازدید : 40

از تاکید بر نگاه منظومه‌‌‌‌ای به اندیشه‌‌‌های علامه طباطبایی تا نگاه علامه به قراردادهای بین المللی

نگاه منظومه ای به اندیشه های علامه طباطبایی

نشست علمی تحلیل و بررسی نظریه عدالت علامه طباطبایی از سلسله نشست های تخصصی عدالت در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم با حضور و سخنرانیی حجج اسلام والمسلمین احمد واعظی، محمد سروش محلاتی و احمدرضا یزدانی مقدم برگزار شد.


به گزارش پرتال اطلاع رسانی علامه طباطبایی، در ابتدای این نشست، سید علی اکبر هاشمی دبیر علمی نشست اظهار کرد: عدالت یکی از کهن ترین مفاهیم شناخته شده نزد بشر است چون بشر بیش از هرچیز موجود مادی و حسابگر است و به این دلیل خیلی زود با مفهوم عدالت آشنا شد و به دنبال آن رفت
.

او با بیان اینکه همه مکاتب و ادیان از آغاز به بحث عدالت اهتمام ویژه ای داشتند، گفت: از کهن ترین نوشته های برجامانده از بشریت همین بحث عدالت است که می توان به کتاب جمهوری افلاطون در این زمینه اشاره کرد ضمن اینکه قرآن کریم هم به این مساله اشارات و تاکیدات فراوانی دارد.

دبیر علمی نشست، از مرحوم علامه طباطبایی به عنوان شاخص ترین افرادی یاد کرد که به مساله عدالت پرداخته است و گفت: ایشان در تفسیر المیزان به مناسبتهای مختلف به این مساله اشاره کرده است، نوع پرداختن علامه به این بحث از سویی با نوآوری هایی و از سوی دیگر با نقدهایی همراه بوده است.

او به طرح سئوالاتی در این زمینه پرداخت و گفت: با توجه به اینکه علامه به تفصیل و با عنوان مشخص به مساله عدالت نپرداخته شاید یک پرسش اساسی این باشد که آیا می توان علامه را صاحب نظریه عدالت دانست یا خیر؟ نظریه عدالت علامه چه مبانی و مقدماتی دارد و چه مسیری را طی می کند؟ نظریه ایشان چه لوازم و نتایجی دارد؟

هاشمی با بیان اینکه نقدهایی که علیه نظریه عدالت علامه طباطبایی مطرح شده، وارد بوده و به بخشی از آنها یا همه آنها به نحو موجهی می توان پاسخ داد.

او، نظریه استخدام و طبیعت بشر، ارزش عدالت و اخلاق و تفسیر علامه از مدنیت بالطبع بشر را از جمله مواردی دانست که از سوی برخی به آن نقدهایی وارد شده است.

تاکید بر نگاه منظومه ای به اندیشه های علامه طباطبایی

حجت الاسلام والمسلمین احمد واعظی در این نشست علمی گفت: در بزرگی علامه طباطبایی همین بس که بعد از گذشت ۴۰ سال از وفات ایشان، هنوز هم مستغنی از سفره علمی ایشان نیستیم و همه از زحمات علمی این مرد بزرگ بهره مند هستیم و امیدواریم که حوزه های علمیه در زمینه هایی که آن مرحوم زحمت علمی کشیده اند، گامهای موثرتری به جلو بردارند.

او به بیان ادراکات اعتباری از نظر علامه طباطبایی پرداخت و تصریح کرد: بحث هایی که علامه طباطبایی کردند ابعاد مختلفی دارد که ادراکات اعتباری از قبیل حسن و قبح، باید و نباید، استخدام، ضرورت تشکیل جامعه و اعتباری بودن عدالت بر حسب استخدام از جمله آنهاست.

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم تصریح کرد: برخی بزرگان به مباحثی که علامه طباطبایی مطرح کردند خدشه کرده یا پیامدهای منفی را بر این نظر مترتب دانستند که این گونه نگاه به گزاره های مربوط به عدالت، حسن و قبح و باید و نباید سبب سست شدن پایه های اخلاق می شود.

او افزود: چون بحث علامه راجع به مطلق عقل عملی است، اساس تمام گزاره های ارزشی و اخلاقی و گزاره هایی که محمول آنها باید و نباید و حسن و قبح است، روی اعتباریات می آید و ریشه اعتباریات  به قوه فعاله غضبیه، شهویه و فکریه بر می گردد لذا برای اینکه این قوا کار خود را انجام بدهند به دستگاه ادراکی انسان فشار آورده و دستگاه ادراکی انسان، گزاره های اعتباری و معلومات عملی را جعل می کند تا این قوای فعاله به خواسته خود برسند و بدن و جسم ما برای تامین نیازها به حرکت در بیاید.

واعظی با بیان اینکه اساسا سوء تفاهماتی راجع به نظر علامه طباطبایی وجود دارد، عنوان کرد: تقریری که علامه از ادراکات اعتباری کرده است، تعمیم آن به همه اخلاق و گزاره های اخلاقی و ارزشی، تعمیم نارواست و کسانی که علامه را اینگونه نقد کردند، توجه به دیگر مباحث علامه نکردند یعنی منظومه آورده های فکری علامه را باهم ندیدند.

او در ادامه بیان داشت: علامه طباطبایی برای انسان سطوحی قائل است که نازلترین سطح را انسان طبعی می داند یعنی انسانی که متحرک به غرائز خود است و طبع و غرائز بر او مستولی است؛ علامه معتقد است همین نازلترین سطح انسان هم به ارزشمندبودن عدالت می رسد یعنی انسان طبعی هم لزوم و ارزشمندی عدالت را تصدیق می کند.

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی تصریح کرد: علامه در جایی می گوید که انسان بطبعه الاولی عدالت را نمی خواهد و اینجا با برخی دیدگاه هایی که انسان را مدنی بالطبع می داند، فاصله می گیرد به این معنا که ایشان معتقد است انسان به میل طبیعی و به شکل غریزی، عدالت را تصدیق نمی کند بلکه چون طبعش استخدام گر است، رو به سمت اجتماع می کند و با شعور اجتماعی به عدالت می رسد.

او افزود: علامه می گوید که انسان طبعی بشعوره الاجتماعی و بر اساس استخدامگری خود به اعتبار اجتماع و ادراک می رسد و بایسته بودن عدالت را تصدیق می کند اما این همه ماجرا نیست بلکه وقتی به بحث های دیگر مرحوم علامه مراجعه می کنیم می بینیم یکسری افق های دیگری هم در کلام ایشان است که باید مورد توجه قرار دهیم مثلا در جاهای مختلفی مانند جلدهای ۵، ۷ و ۲۰ المیزان، انسان را ملهم به فطرت اخلاقی می داند البته همانجا اشاره می کند انسان چون ندای اخلاقی فطری دارد لزوما هم به این ندا عمل می کند و خود پاسخ می دهد تا وقتی عقل او فاسد نشده باشد به این ندای فطرت عمل می کند لذا این سخنان علامه یک پایه روی فطرت انسان قرار می دهد همان چیزی که آیت الله مطهری در نقد علامه از میل طبیعی به عدالت و اخلاقیات بحث می کند درحالیکه این مورد غفلت علامه نبوده و ایشان هم از این موارد صحبت کرده است منتها وقتی در مقاله ادراکات اعتباری، حسن و قبح و بایسته بودن اجتماع و عدالت را بحث می کند در سطح انسان طبعی بحث می کند.

واعظی با اشاره به بحث علامه طباطبایی در جلد اول المیزان با عنوان اخلاق گفت: ایشان سه مسلک اخلاقی را طرح می کند، اول انسانی که غایتش ثنای افراد است یعنی به گزاره های اخلاقی میل می کند و اخلاقی زیستن را عملا و نظرا تصدیق می کند و افراط و تفریط را تقبیح می کند و در عمل هم به اخلاقیات ملتزم می شود به غایت اینکه جامعه او را مدح کند.

او ادامه داد: پای اخلاق در این مسلک روی حقایق بند نیست یعنی دستگاه ادراکی شخص در حکمت عملی خود به گزاره ها و بایسته های اخلاقی می رسد اما پشتوانه اش ثنا و مدح های جامعه است.

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی، به دومین مسلک اخلاقی در نظر علامه اشاره کرد و گفت: بشری که به این مستوای عقلی رسیده،درک می کند رذائل و فضائلی وجود دارد که با حقیقت سعادت و کمال انسان به عنوان مرکب، واقف می شود که پاره ای امور و افعال مایه شقاوت و بدبختی او و پاره ای امور و افعال حقیقتا باعث کمال او می شود، اینجاست که چون این حقیت را درک می کند به بایستنی بودن برخی افعال و تقبیح برخی افعال دیگر اذعان می کند و اینجاست که اخلاق وجه فلسفی و حقیقی پیدا می کند.

او تصریح کرد: علامه براساس مسلک دوم و بحثی که راجع به مطلق بودن قضایای اخلاقی و عدم نسبی بودن قضایای اخلاقی می کند، حسن و قبح را به ملائمت و سازگاری افعال  با کمال و سعادت بشر تعریف می کند یعنی حسن و قبح و قضایای اخلاقی انتزاعی می شود نه اعتباری.

واعظی ابراز کرد: علامه طباطبایی دررابطه با حکمت عملی و گزاره های مربوط به حسن و قبح و باید و نباید در سطوح و لایه های مختلفی بحث می کند اینکه ما بحث علامه را در یک لایه و سطح انسان طبعی بشعوره الاجتماعی برداریم و بقیه مباحث علامه را در جاهای دیگر نادیده بگیریم صحیح نیست.

او ادامه داد: همه بحثهایی که مرحوم علامه طباطبایی راجع به اعتباریات دارند تحت عنوان حکمت عملی یا عقل عملی طبقه بندی می شود. اما آیا تفاوتهایی که مرحوم علامه بین حکمت نظری و حکمت عملی قائل است آیا باید بحث ارزشمندی گزاره های حکمت عملی است یا باید دقت های خاصی داشته باشیم؟

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی تصریح کرد: ممکن است ما به خطا تصور کنیم چون گزاره های حکمت عملی جنبه حکایی و اخباری عن الواقع ندارد بنابراین ارزشمند و جزو حقایق عالم حساب نمی شود اما اینجا بحث مهمی در رئالیسم اخلاقی وجود دارد که آیا واقعی بودن گزاره های اخلاقی و حق بودن آنها مساوی با مابه ازاء عینی و خارجی داشتن است یا در حوزه اخلاق و گزاره های ارزشی درست است واقع به معنای خارج و نفس الامر عینی نداریم اما برای گزاره های اخلاقی واقع وجود دارد؟ بخشی از بحث های علامه طباطبایی راجع به گزاره های اخلاقی، گزاره هایی است که واقع دارند.

او تصریح کرد: شواهدی دارم که علامه طباطبایی پای حقایق را روی حکمت عملی می آورد که باید آنجا را بپرورانیم و برجسته کنیم تا نظریه ایشان راجع به حکمت عملی را در بیاوریم.

لزوم توجه به نظریات اشاعره پیرامون عدالت

حجت الاسلام والمسلمین محمد سروش محلاتی نیز در سخنانی اظهار داشت: ما مبنای عدالت را در سه جا می توانیم جستجو کنیم؛ یکی در ذات بشر که آیا انسان موجود عدالت خواه است یا خیر؟ دوم عدالت به اقتضای نظام هستی است یعنی عدالت در مجموعه آفرینش چه جایگاهی دارد؟ نگاه سوم عدالت با نگاه به مبدا هستی است که تا مساله در مبدا به پاسخ روشنی نرسد، پاسخ به مسائل دیگر برای ما کارساز نخواهد بود و به نتیجه ای نخواهیم رسید.

او با اشاره به نزاع معتدله و اشاعره پیرامون عدالت افزود: آنها مساله را در ارتباط با خداوند مطرح کردند؛ سخنان اشاعره و ابوالحسن اشعری کمتر مورد توجه از ناحیه ما که عدلیه هستیم قرار می گیرد و به سرعت مورد نقد و رد قرار می گیرد درحالیکه اشاعره مطلب قابل توجهی در زمینه عدالت دارند که برای تحلیل نظریه علامه طباطبایی توجه به آن لازم است چون علامه در فضای مباحثات و مجادلات کلامی، نظریات خود را بیان کرده است.

سروش محلاتی ادامه داد: ابوالحسن اشعری دو استدلال دارد که براساس آن می گوید توقع عدالت از خداوند نباید داشت؛ استدلال اول او این است که می گوید ما نسبت به حق تعالی مملوک هستیم و او مالک مطلق است و این مالکیت او با دیگران تفاوت هایی دارد از جمله اینکه مالکیت خداوند مطلق است اما مالکیت موجودات محدود است، او به اقتضای این مالکیت مطلق هرگونه که بخواهد می تواند با مخلوق خود رفتار کند و هرگز ظلمی هم اتفاق نمی افتد.

او با بیان اینکه براساس نظر اشاعره، ظلم تصرف کردن حق دیگری است، بیان داشت: ابوالحسن اشعری در استدلال دوم خود می گوید که چه کسی می تواند برای خداوند حد و مرز مشخص کند و امر و نهی کند؟ خداوند از فرمان و امر و نهی همه موجودات فراتر است و ما نمی توانیم امر و فرمانی نسبت به او داشته باشیم، بر این اساس نتیجه می گیرد اگر خداوند کودکان خردسال و یا صالحان را به جهنم ببرد کار قبیحی نکرده و ظلم نیست.

این استاد حوزه با اشاره به آیه لا یسال اما یفعل گفت: اشاعره این آیه را به همین معنا می گیرند و مبنا و پشتوانه آن را همین مالکیت مطلق تلقی می کنند.

او بیان داشت: علامه طباطبایی در این فضای مالکیت مطلق خداوند، هردو استدلال را قبول دارد و می گوید: اگر خداوند انسان مجرمی را ثواب و پاداش دهد و کسی که مرتکب کار ثوابی شده است را به جهنم ببرد، هیچ مانعی برای او وجود ندارد اما ما اطمینان داریم که خداوند چنین کاری را نمی کند.

سروش محلاتی تصریح کرد: در مرحله اول نزاع میان اشاعره و معتزله، علامه طباطبایی جانب اشاعره را می گیرد ولی بحث مرحله دومی هم پیدا می کند که در آنجا نتایج متفاوت می شود.

او به بیان ارتباط عدالت در نگاه علامه طباطبایی با مبدا هستی پرداخت و گفت: علامه طباطبایی معتقد است با توجه به مالکیت مطلق حق تعالی، اصلا در قلمرو افعال الهی خوب یا بد بودن کار خداوند مطرح نیست و نباید باشد.

استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: علامه طباطبایی همانطوری که تصرفات تکوینی خداوند را مرزبندی نمی کند و هیچ کاری را در دایره اراده تکوینی خداوند ممنوع نمی شمارد در دایره تصرفات تشریعی هم اینگونه است و خداوند هر دستوری که داشته باشد، حق اوست چون ما در قلمرو ملک او قرار داریم و او می تواند هم تصرف تکوینی و هم تصرف تشریعی کند.

او به بخش دوم بحث علامه طباطبایی در رابطه با عدالت خداوند اشاره کرد و گفت: خداوند مانند روشی که عقلا در زندگی خود دارند و اموری را قبیح می شمارند، خداوند نیز قبیح می شمارد و اموری که پسندیده می شمارند را خداوند این امور را پسندیده می شمارد و شریعت خود را بر مبنای حسن و قبحی که نزد علما وجود دارد، قرار می دهد درواقع اینجا حسن و قبح جنبه عرضی پیدا می کند.

سروش محلاتی عنوان داشت: علامه طباطبایی برای بحث عدالت حسن و قبح، بیشتر از رویه و اعتباری که بین عقلا هست، نیست بلکه همان چیزی است که عقلا فهمیدند و مبنای زندگی خود قرار دادند و شرع هم همین را تائید کرده است.

او ادامه داد: ایشان در بحث دیگری می گوید که پایه و اساس احکام عقلایی عرفی با احکام شرعی مشترک می شود و حسن و قبح از آن چیزی که عقلا پذیرفتند، آغاز می شود.

این استاد حوزه با اشاره به آیه لا یسال ان ما یفعل گفت: علامه طباطبایی در تفسیر المیزان با معتزله که این آیه را مقیّد به حکمت می کند، مخالفت کرده و می گوید در اینجا حکمت را باید کنار گذاشت و لذا آنجا عقل و احکام عقلی را منکر می شود و عقل محدودیتی برای فعل الهی به وجود نمی آورد اما در مرحله تشریع، خداوند شریعت را با زبان ما و بنائات در بین عقلا تنزل می دهد و اینجا خط کشی های بین رفتار مختلف دیده می شود.

او ادامه داد: در جلد هفتم المیزان، مرحوم علامه فصل مستقلی دارند که بحث حسن و قبح را آنجا مطرح کرده و دیدگاه متکلمین را مورد اشاره قرار می دهد و می گوید در رابطه با انسان، یک اصل حقیقی وجود دارد و آن اینکه برای رسیدن به کمال باید از قوه و استعداد خود استفاده کند و این واقعیتی است اما رسیدن به کمال اقتضائات خاصی دارد که حسن و قبح اینجا خود را نشان می دهد.

سروش محلاتی اضافه کرد: خداوند همین قالب بندی هایی که ما انسان ها در زندگی داریم را تائید کرده است و دین و شریعت خود را در قالب سنتهای اجتماعی که عقلا دارند، قرار داده است لذا علامه معتقد است آن حقیقت ها فراتر از این قالبهاست اما وقتی حقیقت تنزل پیدا می کند در قالب همین دانسته ها و گزاره های اجتماعی برای انسان ها ارائه می شود.

نظر علامه طباطبایی پیرامون پایبندی به قراردادهای بین المللی

در پایان این نشست، حجت الاسلام والمسلمین دکتر احمدرضا یزدانی مقدم به بحث عدالت اجتماعی از منظر علامه طباطبایی اشاره کرد و ابراز داشت: علامه طباطبایی در مقاله ادراکات اعتباری هم معتقد به دو نوع حسن و قبح است؛ یکی حسن و قبح فعل فی نفسه و دیگری حسن و قبح فعل در مقام صدور از فاعل که این قسم اخیر در ردیف اعتباریات قرار داده است.

او در مورد تعریف عدالت از نظر علامه طباطبایی عنوان داشت: از نظر ایشان، حقیقت عدالت این است که مساوات و موازنه را در همه امور رعایت کنیم و به هر امری، سهم خود را اعطا کنیم که در موقع خود در جایگاه خود قرار گیرد همینطور عدل را به انصاف هم تعریف می کنند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به تعاریف متعدد عدالت در نظر علامه طباطبایی گفت: علامه طباطبایی در تعریفی، عدل را قرار دادن هرچیزی در جای خود تعریف می کند و گاهی وفای به قراردادها را عدالت می داند و گاهی تساوی در برابر قانون را به عنوان عدالت اجتماعی تعریف می کند.

او ادامه داد: عدالت در میان مردم به این معناست که هرکس از منظر عقل، شرع و عرف در جایگاه شایسته خود قرار گیرد بنابراین ایشان برای عدل اجتماعی سه معیار عقل، شرع و عرف را معرفی کرده است اما در باب تعریف عدالت اجتماعی اینکه هرکسی را در جایگاه خود قرار دهیم ناظر به عدالت افراد است و از آن جهت که حکومت متکفل امر اجتماعی است، وظیفه دارد که عدالت اجتماعی را برقرار کند.

یزدانی مقدم تصریح کرد: علامه بحثی با عنوان فلسفه اجتماعی دارد که در آنجا می گوید انسان موجودی اجتماعی است؛ وقتی می گوئیم انسان موجودی اجتماعی است سابقه طولانی در فلسفه سیاسی و اندیشه سیاسی دارد و اندیشمندان گوناگونی از اجتماعی بودن انسان سخن گفتند و معانی گوناگونی را اراده کردند.

او عدالت به معنای فوق را با حسن از نظر مصادق خارجی یکسان دانست و ابراز داشت: حسن یعنی هرچیزی در جای خودش قرار گیرد که با قرار گرفتن در جای خودش، آن زیبایی و تعادل در امر خارجی پیدا شود، عدالت هم همین است که هرکسی در جای خود قرار گیرد که هماهنگی پیدا شود و آن انتظار از زندگی اجتماعی تحقق پیدا کند بنابراین تعریف عدالت مطابق حسن است.

این پژوهشگر حوزوی با بیان اینکه حسن و قبح، عدالت و احکام اجتماعی همه حجت مشترک اجتماعی هستند، گفت: افراد یا حکومت می توانند به اینها استناد کنند که آیا عدالت رعایت می شود یا نه؟ اگر عدالت اجتماعی در جامعه ای نباشد، آن وقت حجت مشترک اجتماعی از بین می رود.

او اضافه کرد: اگر عدالت را به معنای اعطاء کل ذی حق حقه بگیریم می توان سه حقوق ناشی از چگونگی سازمان خلقت انسان، حقوق ناشی از چگونگی ورود به زندگی اجتماعی و حقوق ناشی از قرارداد را برمعنای این تعریف برشمرد.

یزدانی مقدم به نظر علامه طباطبایی در خصوص قراردادهای بین المللی اشاره کرد و گفت: علامه در خصوص قراردادهای بین المللی بیان می کند که باید به این قراردادها پایبند باشیم و اگر قدرتی، قراردادهای بین المللی را زیرپا گذاشت، او به سمت زورگویی و استثمار و ستم رفته است گرچه امروزه یک چنین کارهایی انجام می شود و اینها مذموم است.

دبیر انجمن علوم سیاسی حوزه علمیه قم گفت: علامه معتقد است انسان موجودی اجتماعی است که منافع جامعه را منافع خود قلمداد می کند و لذا برای اداره اجتماع از همه امکانات خود استفاده می کند که این همان تفکر اجتماعی است. شاید بتوانیم دخالت تفکر اجتماعی در تشخیص مصادیق عدالت را به گفت وگوی اجتماعی افلاطون تشبیه کنیم.شفقنا

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

درباره علامه محمد حسین طباطبایی

علامه طباطبائی، فیلسوف، عارف، مفسر قرآن، فقیه و اسلام شناس قرن بود. مظهر جامعیت، اوج اندیشه، بلندای معرفت، ستیغ صبر و شکیبایی و سینه سینای اسرار اولیای الهی بود. زمین را هرگز قرارگاه خود نپنداشت؛ چشم به صدره المنتهی داشت و سرانجام در بامدادی حرن انگیز چهره از شیفتگان و مریدان خود مستور ساخت و آنان را که از شهد کلام و نسیم نگاه و فیض حضورش سرمست بودند در حسرتی ابدی باقی گذارد.
allameh@allametabatabaei.ir
021-81202451
تهران، بلوار کشاورز، خیابان شهید نادری، نبش حجت دوست، پلاک 12